Елдің экономикалық саясатын қалыптастырған институт: Марат Құсайыновтың пікірі

Сәлеметсіз бе! Ең алдымен Институт ұжымын 65 жылдығымен құттықтап, әріптестеріме табыс пен жемісті жұмыс тілеймін.

Мен Институттың қызметіне 2006-2010 жылдар аралығында жетекшілік еттім және мен үшін осы уақыт аралығы неғұрлым айқын. Сіздің сұрағыңызға жауап бере отырып, 2006 жылы академик Байзақов Сайлау Байзақұлының жетекшілігімен Институттың бір топ ғалымдары Алматыдан Астанаға көшірілгенін атап өтемін. Менің ойымша, дәл осы кезеңнен бастап Институттың бұрын іргелі ғылыми зерттеулер сипатына ие болған қызметі қолданбалы зерттеулер саласына қарай бағыттала бастады. Басқаша айтқанда, Институт ұжымына экономикалық дамуды басқарудың әдістері мен құралдарын әзірлеу және негіздеу бойынша нақты практикалық міндеттерді шешуге назар аудару міндеті қойылды. Бұл кейіннен сол кезде министр Б.Т. Сұлтановтың бастамасымен Институттың Астанаға толық көшірілуіне байланысты жүзеге асырылды.

Жалпы, Институттың 65 жылдағы қызметін ретроспективті түрде қарастыра отырып, менің ойымша, оның дамуының бірнеше кезеңдерін бөліп көрсетуге болады: 1961-1991 жылдар (Қазақ КСР Мемлекеттік жоспар Институты); 1991-2006 жылдар (нарықтық экономикаға көшудің іргелі экономика ғылымының флагманы); 2006-2026 жылдар (экономикалық саясаттың іске асырылуын қолданбалы ғылыми-талдамалық және сараптамалық сүйемелдеу).

Бүгін Институт кейінгі 20 жылда іргелі ғылымның әлеуетін жоғалтпай, қолданбалы экономикалық зерттеулерде айтарлықтай нәтижелерге қол жеткізді деп айтуға болады. Министрлікпен және мемлекеттік органдармен белсенді өзара іс-қимыл жасай отырып, мемлекеттік және салалық бағдарламаларды әзірлеуге қатысып, Институт мемлекет пен қоғам үшін талдаманың, сараптамалық бағалаудың және инновациялық шешімдердің сенімді көзіне айналды.

Институт сияқты экономикалық бейіндегі институттардың негізгі міндеттерінің бірі – министрліктердің нақты практикалық басқару шешімдерін әзірлеуі үшін мемлекеттік органдарды қажетті талдаулармен, ұсыныстармен және сараптамалық қорытындылармен қамтамасыз ету деп санаймын. Бұл жол неғұрлым қысқа болса, соғұрлым тиімді болады. Менің ойымша, сол кезеңде біз осындай жедел өзара іс-қимылды алғаш рет қамтамасыз ете алдық және бұл Институт пен Министрлік жұмысының қалыптасқан тәжірибесі деп үміттенемін.

2. Мысал келтіре аласыз ба?

Әрине. Мысалы, 2008 жылғы әлемдік қаржы дағдарысы кезеңінде Институт ұжымы (С. Н.Алпысбаева тобы) елде және әлемде ахуалды жедел мониторингтеу жүйесін құруға белсенді тартылды. Бұл жүйе Үкіметтің дағдарысқа қарсы бағдарламасын іске асырудың негізгі көрсеткіштерін қысқа мерзімді талдау және болжау құралына айналды. Министрлікпен бірлесіп Институт сол кезде жоспарлау практикасында белсенді пайдаланылған (менің ойымша, қазір де бұл құрал белсенді қолданылып жатыр) Қазақстан Республикасының тоқсандық орта мерзімді макроэкономикалық моделін ұдайы жетілдіріп отырды. С. Б. Байзақовтың жетекшілігімен Институт ғалымдары макроэкономикалық процестерді модельдеуге қатысты.

Институт содан бері елдің тиісті кезеңдерге арналған әлеуметтік-экономикалық даму болжамын әзірлеуге үнемі қатысатынын атап кеткен жөн. Яғни, сол жылдары макроэкономикалық болжауда жедел ынтымақтастық тетіктері әзірленді және Институт, менің білуімше, қазір де Министрлікпен осы бағытта белсенді жұмыс істейді.

3. Институт Министрліктің жұмысына қосылған бағыттардың бірі - кейіннен жойылуға қойылған Қазақстан Республикасының 2015 жылға дейінгі аумақтық даму стратегиясын іске асыруда ғылыми және ақпараттық қолдау. Сіз қазір жаңартылған Стратегия әзірлеу орынды деп санайсыз ба?

Бұл жылдар бойы елдің кешенді аумақтық дамуы, оның үйлестірілген инфрақұрылымдық дамуы, әртүрлі салалық саясаттардың байланысы, агломерациялардың «өсу полюстері» ретінде қалыптасуы және т.б. туралы көзқарасты білдіретін маңызды тұжырымдамалық құжат болды деп ойлаймын. Бұл оның 2006 жылға дейін 1996 және 2001 жылдары қабылданған өңірлік саясат тұжырымдамаларынан, сондай-ақ өңірлік сәйкессіздіктерді ғана жоюға бағытталған өңірлік саясаттан басты айырмашылығы болған шығар.

Жақында бұл Стратегияның қабылданғанына және одан туындайтын құжаттар мен шаралардың практикалық іске асырылуына 20 жыл болады (Өңірлік даму министрлігінің құрылуы, аумақтық даму бағдарламаларын, елдің аумақтық-кеңістіктік дамуының болжамды схемаларын, Аумақты ұйымдастырудың бас схемасын әзірлеу, бюджетаралық қатынастарды реформалау және т.б.). Институт Министрлікпен және басқа да мемлекеттік органдармен осы жұмыстарға белсенді түрде тартылды.

Өкінішке орай, аумақтық-кеңістіктік даму құжаттары елдің мемлекеттік жоспарлау жүйесіне енгізіліп, белгілі бір нәтижелер бергенімен, іс жүзінде жоспарланған нақты іс-қимыл жоспарына айналмады.

Менің пікірім: еліміздің аумақтық даму мәселелерін және өңірлік саясаттың тиімділігін арттыру тетіктерін қайта қарау қажет. Мұнда Институт «Қазіргі кезеңдегі елдің аумақтық-кеңістіктік дамуы» шартты атауымен қолданбалы зерттеу жүргізіп немесе, ең болмағанда, осы мәселе бойынша дөңгелек үстел жинап, ағымдағы сын-қатерлерді талқылап, мемлекеттік органдарға ұсыныстар енгізе алады.

4. Институт әзірленуіне белсенді қатысқан тағы бір құжат-Үдемелі индустриялық-инновациялық дамудың 2010-2014 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы (ҮИИДМБ-1).

Менің ойымша, Министрліктің, түрлі мемлекеттік органдар мен Институттың ең жақын және тиімді өзара іс-қимылы мемлекеттік бағдарламаны әзірлеу және іске асыру жөніндегі құжаттарды, атап айтқанда, әлі күнге дейін сәтті іске асырылыпп жатқан «Бизнестің жол картасы-2020» бағдарламасын дайындау барысында болды. Сол жылдары Институтты Ж. Қ.Бөпиева басқарды және оның басшылығымен Институттың кәсіпкерлікті дамыту жөніндегі тобы (Н. Құлбатыров, Г. Мақашова, М. Биляшева, А. Төлепбекова) және жекелеген бағыттар бойынша басқа да қызметкерлер біздің жұмысымызды талдамалық, ақпараттық және әдіснамалық қолдауға белсенді қатысты. Сондай-ақ Институт базасында ҮИИДМБ-ның «Индустрияландыру картасы» деп аталатын инвестициялық жобаларының іске асырылуын қолдау жөніндегі ақпараттық жүйені құру басталды.

Индустрияландыру бағдарламасының бірінші кезеңі салалық емес, кешенді сипатта болды, бұл 2008 жылғы экономикалық дағдарыстан кейін, ең алдымен, индустрияландыруды қолдаудың макроэкономикалық, заңнамалық, инфрақұрылымдық және институционалдық шараларын құру қажеттілігінен туындады. Яғни, егер индустрияландыру басымдыққа ие болса, онда мемлекеттің барлық экономикалық саясаты оны қолдауға бағытталуы керек еді. Сондықтан Бағдарлама макро және сектор деңгейлеріндегі экономикалық саясаттың жүйелі шараларын, сондай-ақ экономиканың нақты секторлары мен жобаларын қолдаудың селективті шараларын үйлестіруді көздеді. Институттың макродеңгейдегі әлеуеті және сол кездегі қолданбалы қызмет тәжірибесі біз үшін өте пайдалы болды.

Әрине. Мен өзім тікелей жұмыс істеген жобаларды ғана қысқаша айтып шықтым. Басқа бағыттар бойынша Министрліктегі әріптестерім белсенді жұмыс істеді.

Институт сол кезде Мемлекеттік жоспарлау жүйесінің құжаттарын бағалауға (Б. Хамбар жетекшілік ететін топ), заң жобаларына ғылыми экономикалық сараптама жүргізуге (С. Б. Ахметжанова жетекшілік ететін топ) белсенді қатысты. Яғни, бұл Министрлік Институтқа берген мемлекеттік басқару функциялары болды. Бұл Институтқа деген үлкен сенім болатын және Институт бұл тапсырмаларды сәтті орындады.

Институт IMD жаһандық бәсекеге қабілеттілік рейтингі, Doing Business рейтингі, Тұрақты даму мақсаттарына қол жеткізу мәселелері және басқа да бағыттар бойынша жұмыстарға тартылды.

Жалпы, Институтты трансформациялау тақырыбына орала отырып, сол жылдары негізінен қолданбалы зерттеулерге және мемлекеттік органдардың қызметін ғылыми-талдамалық және сараптамалық сүйемелдеуге қайта бағдарлау Институтта бұрын болмаған қызметтің жаңа бағыттарын қалыптастырғанын атап өткім келеді. Бұл оның қызметін әртараптандырып, нарықта икемді және бәсекеге қабілетті етті.

Сонымен бірге, трансформацияның осы кезеңдерінде Институтта білім базасы құрылып, Институт мәселенің тарихына бағдарланған қызметкерлердің аға буынымен байланысын жоғалтпағаны өте маңызды. Осылайша инновациялық шешімдерді қалыптастырудың тұрақты ортасы қалыптасады. Институт қызметінің бұл қағидаттары, менің ойымша, ұжымның болашақ табыстарының кепілі.