Қазақстандағы ЭЫДҰ стандарттары: Өмір сапасы индексі (Better Life Index)

BLI құрудың тұжырымдамалық негізі ЖІӨ-нің денсаулық жағдайы, білім сапасы, қауіпсіздік, экологиялық жағдай және өмірге субъективті қанағаттану сияқты адам өмірінің маңызды аспектілерін көрсетпеуімен байланысты шектеулігін әлеуметтік-экономикалық прогрестің әмбебап индикаторы ретінде тану. Бұл тәсіл әл-ауқатты көп өлшемді түсінуге көшу қажеттілігін негіздеген Экономикалық қызмет пен әлеуметтік прогресті өлшеу жөніндегі комиссияның (Stiglitz-Sen-Fitoussi Commission) қорытындыларына сүйенеді.

Құрылымы бойынша BLI – өмір сапасының 11 негізгі өлшемін (domains) қамтитын интеграцияланған көп өлшемді көрсеткіштер жүйесі. Олардың ішінде:

1. Тұрғын үй

2. Табыс

3. Жұмыс

4. Қоғамдастық

5. Білім

6. Қоршаған орта

7. Азаматтардың еркіндігі және қатысуы

8. Денсаулық

9. Өмірге қанағаттану

10. Қауіпсіздік

11. Жұмыс пен жеке өмір арасындағы теңгерім.

Өлшемдердің әрқайсысы OECD Data деректеріне, ұлттық статистикалық қызметтерге, БҰҰ жүйесінің халықаралық ұйымдарына және әлеуметтанулық сауалнамаларға, соның ішінде Gallup World Poll деректеріне негізделген 80-нен астам көрсеткішті қамтитын статистикалық индикаторлар жиынтығы негізінде қалыптастырылады. Индекс әдіснамасы объективті параметрлерді (мысалы, өмір сүру ұзақтығы немесе жұмыспен қамту деңгейі) және субъективті бағалауды біріктіріп, халықтың нақты өмір сүру жағдайын толық көрсетуге мүмкіндік береді.

ЭЫДҰ елдерінде әл-ауқатты көп өлшемді бағалау тұжырымдамасы стратегиялық жоспарлау және мемлекеттік саясатты бағалау процестеріне біртіндеп енгізіледі. Ұлыбританияда саясат шараларының халықтың өмірге қанағаттану деңгейіне әсерін бағалауды және алынған әсерді кейіннен монетизациялауды болжайтын WELLBY (well-being adjusted life years) әл-ауқатының құндық бағалау әдіснамасы дамыды. Бұл тәсіл мемлекеттік бағдарламалардың әлеуметтік-экономикалық нәтижелерін ведомствоаралық бағалау кезінде қолданылады.

Өмір сапасын өлшеуді институционализациялаудың ұқсас үлгісі Норвегияда жүзеге асырылып жатыр, онда Денсаулық сақтау және халыққа қызмет көрсету департаменті Қоғамдық денсаулық сақтау жөніндегі 2022-2023 жылғы ұлттық есебінің әл-ауқат пен теңсіздікті бақылаудың анағұрлым нақты құралдарының қажеттілігі туралы қорытындыларына сүйене отырып, Өмір сапасы стратегиясын іске қосты. Стратегияны іске асыру 2025-2030 жылдарға арналған ведомствоаралық іс-қимыл жоспары форматында көзделген, ал өмір сапасының көрсеткіштерін ескеру талабы қоғамдық денсаулық сақтау туралы заңнамаға енгізілген.

Мұндай мысалдар өмір сапасын өлшеу тұжырымдамасының талдамалық құралдан мемлекеттік басқарудың институционалдық тәжірибесінің элементіне ауысуын көрсетеді.

Қазақстанда ЭЫДҰ Better Life Index әдіснамасы бойынша өмір сүру сапасын ресми өлшеуді ЭЫДҰ әдіснамасына бейімделген деректерді пайдалана отырып, ҚР СЖЖРА Ұлттық статистика бюросы жүргізеді. 2024 жылғы есептің соңғы деректеріне сәйкес (жарияланған күні 2025 жылғы 25 желтоқсан, келесі жарияланым 2026 жылғы 25 желтоқсанға жоспарланған), ел бірқатар әлеуметтік және субъективті параметрлер бойынша салыстырмалы түрде жоғары нәтижелер көрсетеді:

• өмірге қанағаттану 10-нан 7,6 балл (ЭЫДҰ бойынша 7,3 б.)

• әлеуметтік қолдау деңгейі 93,3% (ЭЫДҰ бойынша 91%)

• еңбекке қабілетті халықтың 80%-тен астамының жұмыспен қамтылуы (ЭЫДҰ бойынша 78%)

• ұзақ мерзімді жұмыссыздықтың төмендігі шамамен 1% (ЭЫДҰ бойынша 7,1%)

• субъективті қауіпсіздіктің жоғарылығы, 93,9% түнде өзін қауіпсіз сезінеді (ЭЫДҰ бойынша 74%)

Сонымен қатар денсаулық сақтау және экологиялық жағдай саласында айтарлықтай сын қатерлер сақталады:

• күтілетін өмір сүру ұзақтығы 75,4 жас (ЭЫДҰ бойынша 81 жас)

• өз денсаулығының жай-күйіне толық қанағаттанған халық үлесі 49,5% (ЭЫДҰ бойынша 68%)

• ауадағы ұсақ бөлшектердің шоғырлануы 26,6 мкг/м3 (ЭЫДҰ бойынша 14 мкг/м3)

• бір адамға шаққандағы бөлменің орташа саны 0,8 (ЭЫДҰ бойынша 1,7)

Қазақстанда халықаралық стандарттар негізінде әзірленген қалаларда өмір сүру сапасын бағалау рейтингі бар.

Осылайша, ЭЫДҰ өмір сапасының индексі дәстүрлі макроэкономикалық көрсеткіштерді әлеуметтік, экологиялық және субъективті сипаттамалардың кең спектрімен толықтыратын әл-ауқатты өлшеудің халықаралық танылған стандарты ретінде әрекет етеді. ЭЫДҰ елдерінің тәжірибесі көпөлшемді индикаторларды пайдалану дамудың құрылымдық теңгерімсіздіктерін дәл анықтауға және неғұрлым атаулы және тиімді мемлекеттік саясатты қалыптастыруға мүмкіндік беретінін көрсетеді. Қазақстан контекстінде BLI әдіснамасын өзектендіру және терең бейімдеудің, сондай-ақ өмір сапасының өзіндік кешенді өлшеуіштерін дамытудың әлеуметтік-экономикалық саясаттың тиімділігін және халықаралық салыстырымдылықты арттыруда маңызы зор.