Қазақстан және Чехия: саяси диалогтан жаңа деңгейдегі экономикалық әріптестікке көшу

Осыған байланысты сіздердің назарларыңызға Экономикалық зерттеулер институтының Әлемдік экономиканы зерттеу орталығының сарапшысы Әділжан Мұстафиннің қазақстан-чех ынтымақтастығының перспективаларына арналған сұхбатын ұсынамыз.

Мен бұл сапарды екіжақты қарым-қатынасты нығайтудың өте маңызды белгісі деп атайтын едім. Қазақстан Андрей Бабиштің 2025 жылғы желтоқсанда билікке оралғаннан кейін баратын ЕО-дан тыс алғашқы елдердің бірі болады. Бұл кездейсоқ таңдау емес. Онымен бірге Астанаға энергетика, көлік, машина жасау және қорғаныс өнеркәсібі салалары атынан 50 компанияның делегациясы да келеді. Басты мақсат – тек ресми әңгімелесумен ғана емес, сондай-ақ бизнестен көрініс табатын прагматикалық экономикалық дипломатия.

Байланыстар тарихына көз жүгіртсек, біз 33 жыл ішінде берік іргетас қаладық. Тараптар нақты нәтижелермен жоғары деңгейде бірнеше кездесу өткізді. Қол қойылған келісімдер 155 миллион еуро және 230 миллион еуро аралығында өзгерді және мұндай кездесулерден кейін сауда мен инвестиция алға едәуір ілгеріледі. 2024 жылғы қазанда сыртқы істер министрлері Өзара түсіністік туралы меморандумға қол қойды, ал чех тарапы Президент Қасым-Жомарт Тоқаевқа Прагаға келуге ресми шақыру жіберді. Бабиштің сапары осы жетістіктің жалғасы. Қасым-Жомарт Тоқаев жауап сапарын жасаса, бұл диалогтың басқа сапалы деңгейі болмақ.

Сандар шынымен де әсерлі. Қазақстандық статистика деректері бойынша 2025 жылы екіжақты тауар айналымының көлемі 705,1 млн АҚШ долларына жетті (13%-ға жылдық өсім). Бұл бірлескен жобалардың нақты нәтижесі. Škoda Auto Қостанайдағы Allur зауытында автомобильдер жинайды. 2025 жылдың бірінші жартысындағы жағдай бойынша Allur зауыты (соның ішінде барлық брендтер және Škoda) 39 049 техника шығарды. Omnipol тобына кіретін Aircraft Industries чех компаниясы Төтенше жағдайлар министрлігі үшін L-410 NG үлгісіндегі алғашқы ұшақтарды жеткізді. 2011-2024 жылдар аралығында Қазақстан Чехиядан 12 мыңнан астам асыл тұқымды ІҚМ (ірі қара мал) сатып алды. 2024 жылы агросауда 20,8 миллион доллардан асты.

Келесі деңгейдегі әрекет ету тетіктері айқын. Біріншіден, өнеркәсіптік кооперация. Қазақстан үшін жергілікті қамту үлесін (елішілік құндылықты) ұлғайту мәселесі экономиканы дамытудың жалпы стратегиясында жоғары басымдыққа ие. Екіншіден, қаржылық құралдар. ÇEB чех экспорттық банкі және сақтандырушы EGAP қазақстандық нарыққа кіруді қарастыратын Чехиядан компаниялар үшін тәуекелдерді азайта алады. 2025 жылғы мәліметтер бойынша, Қазақстан Республикасында чех капиталының қатысуымен 150-ге жуық заңды тұлға жұмыс істейді. Үшіншіден, Қазақстанның ерекше экономикалық аймақтарына «Астана» АЭА, «ИТП» және «Тараз химиялық паркі» кіреді. Бұл аймақтар шетелдік өндірушілерге, соның ішінде чех өндірушілеріне жақсы шарттар мен салық жеңілдіктерін ұсынады. Өндірістік серіктестікке көшу бұл әрі қарайғы ынтымақтастықтың міндеті.

Атом энергетикасы сөзсіз флагман болып табылады. 2025 жылғы сәуірде Қазатомөнеркәсіп пен ÇEZ чех энергетикалық алыбы «Темелин» АЭС қажеттілігінің үштен бірге жуық көлемін өтейтін қазақстандық уранды жеткізуге жеті жылдық келісімшартқа қол қойды. Чехия ауқымды бағдарламаны жүзеге асырады. Дуковандарда екі APR-1000 реакторын салу құны 18,6 миллиард долларды құрайды және оған Škoda JS, Škoda Power және ÚJV Řež қатысады. Мұнда ең маңыздысы - сенімді уран жеткізушісіне қажеттілік.

Авиациялық технологиялар мен қорғаныс - екінші маңызды бағыт. L-410 NG қазақстандық ТЖМ-де ұшып жүр. Бабиш делегациясында елдің ең ірі қорғаныс кәсіпорындары болды. Czechoslovak Group (CSG), Explosia және Omnipol туралы айтылды. Санитарлық көмек, геологиялық барлау және ұшқыштарды даярлау авиациясы үшін перспективалар айқын.

Дамушы бағыттардың ішінен медициналық технологияларды атап өтуге болады. LINET Group және BORCAD Medical компаниялары қазақстандық ауруханаларға жабдықтар жеткізеді. Аграрлық азық-түлік секторы да қарқынды дамып жатыр. Чех асыл тұқымды мал шаруашылығы, сыра қайнату және тамақ өнеркәсібі технологиялары (Staropramen, Madeta, Syráček) тұрақты сұранысқа ие.

Қазір тікелей рейс бар. Қазақстандық тасымалдаушы SCAT Airlines 2024 жылғы 22 мамырда Астана-Прага бағытын іске қосты және аптасына екі рет рейс жасайды.

Транскаспий дәлізі қазір өз тарихындағы ең қарқынды кезеңдердің бірінде. 2024 жылы ТХКБ бойынша жүк ағыны 4,5 миллион тоннаға жетті. 2025 жылы бұл көрсеткіш шамамен 5,2 миллион тонна болды. Контейнерлік тасымалдар 36%-ке артып, 76 900 ЖФЭ құрады (жиырма футтық эквивалент). Жеткізу уақыты бір терезе қағидатының арқасында 28-32 күннен 13-17 күнге дейін қысқарды. 2027 жылға қарай бағыттың өткізу қабілеті 6 миллионнан 10 миллион тоннаға дейін өседі. 2029 жылға мақсат 300 мың ЖФЭ құрайды.

Еуропаның қақ ортасында орналасқан және 2022 жылдан кейін логистиканы белсенді түрде қайта құратын Чехия үшін бұл дәліз басқа бағыттарға нақты балама ұсынады. Нақты мысалдарды атап өткен жөн. Škoda Auto қазір Қостанайдағы Allur зауытына SKD-жиынтықтарды (техниканы ірі тораптық құрастыру) жеткізу үшін Еуразиялық бағыттарды пайдаланады. ČD Cargo әлеуетті өсу векторы ретінде Ортаңғы дәлізді бақылайды. Көлемі 10 миллион тоннаға жеткенде, чехиялық логистикалық операторлардың терминалдық инфрақұрылымға және цифрлық кедендік платформаларға деген инвестициялық қызығушылығы күрт артады деп ойлаймын.

Бізде бір мінсіз нышан бар. Бұл Пржевальский жылқысы. Прага хайуанаттар бағы жеті серіктесімен консорциумда осы түрді қайта енгізу бағдарламасын жүзеге асырады. 2024 жылғы маусымда Қостанай облысында орналасқан «Алтын Дала» резерватына (489 766 га) жеті дара жеткізілді. 2025 жылғы маусымда екінші топ жеткізілді. 2030 жылға қарай 100-150 дарадан тұратын өміршең популяция құру жоспарланды. Қазақтың «кертағы» атауы Орман шаруашылығы комитетінің ресми құжаттамасына енді.

Дәл осы модель жаңа флагмандық жобалардың негізін құрайды. Ғылым табиғатпен және мәдениетпен тоғысады. Нақты келесі қадамдар қазақстандық Ядролық физика институты мен чех ÚJV Řež базасындағы бірлескен ядролық-зерттеу орталығын қамтуы мүмкін. Басты назар реакторлардың қауіпсіздігі мен қалдықтарды басқаруға бағытталған. Бұл әсіресе атом электр станциясының құрылысы аясында өзекті.

Тағы бір перспективалы тауаша - Чехия аграрлық университетімен (ÇZU) бірге дәл егіншілік. Оның технологиялары қазақстандықтарға жақын климаттық жағдайларға бейімделген. Жетістікке жетудің басты шарты - әрбір зерттеу жобасын нақты қолданбалы нәтижеге байланыстыру.

Бұл саладағы жағдай ерекше қуантады. Қазақстан 2024 жылы 2025 жылға дейін Чехияда шетелдік студенттердің шыққан елдері арасында төртінші орынға ие болды. Бұл шамамен 3200 студент немесе бүкіл шетелдік контингенттен 5,7%-і. Карлов университеті, Масариков университеті, ÇVUT және Прагадағы Жоғары экономика мектебі қазақстандық студенттерді чех тілінде тегін бағдарламаларға қабылдайды.

Келесі нақты қадам – негізгі әкімшілік кедергіні алып тастайтын дипломдарды тану туралы екіжақты келісім. Бүгінгі таңда нострификация рәсімі екі жақтан да бөлек күш-жігерді талап етеді. Екі ел де Болон процесіне кіреді, Лиссабон конвенциясына қол қойды. Инженерлік және IT-мамандықтардағы қос дипломдық бағдарламалар Чехия техникалық университетінің (ÇVUT) неміс университеттерімен қолданыстағы серіктестік моделі бойынша тұрақты академиялық көпір құрар еді. Ядролық физика, тау-кен және ветеринария бойынша нысаналы стипендиялар дереу өзекті бола түседі. Бұл салалар қазақстандық басымдықтарға сәйкес келеді және чех сараптамасына сүйенеді.

Отыз үш жылдық ынтымақтастық қарым-қатынастың тұрақты және дәйекті дамуын көрсетеді. Әр жылда екі елді байланыстыратын жаңа келісімдер, жаңа компаниялар және жаңа адамдар пайда болады. Серіктестік күшейіп келеді және бүгін біз дәл осы қозғалыс нақты нәтижелерде сезіле бастайтын нүктеде тұрмыз. Қазатомөнеркәсіп 2025 жылы 25,8 мың тонна уран өндірді. Ол әлемдік өндірісте 21%-ке ие. Чехия жаңа реакторлар салып жатыр және 2040 жылға қарай атом генерациясының үлесін 68%-ке жеткізуді жоспарлап отыр. Бұл стратегиялық өзара толықтырушылық және ол жоғары әлеуетке ие.

Алдағы жылдары едәуір өсімді күтуге болатын үш бағыт. Біріншісі – бұл ядролық-энергетикалық альянс. Қазатомөнеркәсіп-ÇEZ келісімшарты Škoda JS-тің қазақстандық атом бағдарламасына консультациялық қатысуы мен чех реакторлық объектілерде кадрлар даярлау іргетасы болуға тиіс. Екіншісі – бұл транзит. Ортаңғы дәліз 10 миллион тонна өткізу қабілеттілігіне жеткенде, чех логистері мен терминал операторлары мұнда коммерциялық қызығушылықты табады. Үшіншісі – бұл академиялық дәліз. Чехия жоғары оқу орындарында 3200 қазақстандық студент қазірдің өзінде түлектер қауымдастығын құрып үлгерді. Бірнеше жылдан кейін олар іскерлік және ғылыми байланыстар орнататын көпірге айналады.