Экономика және заң: құқық бұзушылық профилактикасы

Заңды қабылдаудың өзектілігі қоғамдық қауіпсіздік саласындағы құрылымдық теңгерімсіздіктерге байланысты. Сонымен қатар, тиісті шаралар бірнеше бөлек заңдармен реттелгендіктен бұрын қолданыста болған профилактика жүйесі нормалардың бөлшектенуімен және қайталануымен сипатталды.

2026 жылғы жағдай тіркелген қылмыстық құқық бұзушылықтардың жалпы санының төмендеуімен және ашылу көрсеткіштерінің жақсаруымен сипатталады. ІІМ деректері бойынша, 2026 жылдың 1 тоқсанында тіркелген қылмыстық құқық бұзушылықтар саны 2025 жылдың ұқсас кезеңімен салыстырғанда 10,8%-ке төмендеді (30 752-ден 27 444 жағдайға дейін), бұл ретте ұрлықты (-15,1%), тонауды (-18,0%) және алаяқтықты (-8,2%) қоса алғанда, қылмыстардың неғұрлым кең таралған санаттары бойынша төмендеу байқалады. Қылмыстың жеке түрлері бойынша ашылу көрсеткіштерінің өсуі де байқалады.

Кейінгі жылдары бірқатар елдерде құқық бұзушылық профилактикасы саласында реформалар жүзеге асырылды.

Швеция

Швецияның қылмыстың алдын алу жөніндегі ұлттық кеңесінің (Swedish Crime Survey, 2025) есебіне сәйкес, елде үй шаруашылығына қарсы мүліктік қылмыс деңгейі 2019 жылғы 14,6%-тен 2024 жылы 11,4%-ке дейін төмендеген. Сонымен қатар, «қоғамдағы қылмысқа қатысты елеулі алаңдаушылықты» бастан кешірген халықтың үлесі 2014 жылғы 28%-тен 2025 жылы 54%-ке дейін өсті. Сонымен қатар, интернеттегі алаяқтыққа қатысты алаңдаушылық деңгейі 2022 жылы 32%-тен 2025 жылы 39%-ке дейін өсті. 2024 жылы халықтың 2,6%-і физикалық зорлық-зомбылықтың құрбаны болғанын хабарлады; бұл көрсеткіш 2020 жылдан бері тұрақты болып келеді.

2024 жылдың наурызында Швеция үкіметі профилактикаға бағытталған қылмыстың алдын алудың жаңа ұлттық стратегиясын жариялады (Barriärer mot brott – «Қылмысқа кедергі жасау»). Стратегия профилактикалық жұмыстың үш деңгейлі моделін көздейді: (1) ауқымды профилактика (мектеп, жұмыспен қамту, денсаулық сақтау, интеграция); (2) тәуекел топтарына (отбасылар, балалар, жасөспірімдер) қатысты ерте араласу; (3) қылмыстық әрекетке тартылған адамдар арасында қайталанудың алдын алу бойынша профилактикалық шаралар. Стратегия бағдарламалық сипатқа ие және полицияның, білім беру және әлеуметтік қызметтердің, сондай-ақ азаматтық қоғамның ведомствоаралық ынтымақтастығына бағытталған.

2023 жылдың 1 шілдесінде қылмыстың алдын алу жұмысы үшін муниципалитеттердің жауапкершілігі туралы Заң күшіне енді (Lag 2023:196). Заң муниципалитеттерді қылмыс деңгейіне, оның себептеріне, тәуекелдері мен салдарына өз аумағында тұрақты талдау жүргізуге міндеттейді. Осы талдау негізінде екі жылда бір рет профилактика шараларының жоспарлары әзірленеді.

Ұлыбритания

Ұлыбританияда 2022 жылдың 28 сәуірінде мемлекеттік органдардың қылмыс профилактикасы жөніндегі міндеті бекітілген Police, Crime, Sentencing and Courts Act Заңы күшіне енді. Заңға сәйкес жергілікті өзін-өзі басқару органдарына, полицияға, денсаулық сақтау қызметтеріне, өрт сөндірушілерге, сондай-ақ сот және пенитенциарлық органдарға тиісті аумақтағы зорлық-зомбылық деңгейіне бірлескен талдау жүргізу және профилактикалық шаралар кешенін қамтитын қылмысты төмендету стратегияларын әзірлеу міндеті жүктеледі. Заң қылмыстық қызметке, оның ішінде жастар арасында тарту қаупі бар адамдарды анықтау және қолдау мақсатында ведомствоаралық ақпарат алмасу тетіктерін де көздейді.