Қазақстан автокөлік нарығының сервистік қызметтердің дамуына әсері

1-сурет. 2026 жылғы 1 қаңтарда Қазақстан Республикасында тіркелген көлік құралдарының құрылымы

Дереккөз: ҚР СЖжРА ҰСБ.

Құрылымына жақын жекелеген нарықтармен салыстыра отырып, Қазақстан сатылымның нақты көлемі бойынша аралық позицияға ие болып, автомобиль нарығының елеулі ақшалай ауқымын көрсетеді. Мысалы, 2025 жылы Ресейде нарық көлемінің 4,38 трлн рубль мөлшерінде 1,3 млн жаңа автомобиль сатылды, ал Өзбекстанда 47-55,5 трлн сом деңгейінде нарықты индикативті бағалау кезінде 427,1 мың автокөлік сатылды [6-8]. Салыстырмалы деректер 1-кестеде көрсетілген.

1-кесте. 2025 жылы Қазақстанда, Ресейде және Өзбекстанда жаңа автокөлік нарығының көлемін салыстыру

Өзбекстанның бастапқы автокөлік нарығының индикативті көлемі мына формула бойынша есептелген: V=Q×Pavg, мұнда, V-нарықтың есептік көлемі, Q-сатылған жаңа автокөлік саны, Pavg – бір автокөліктің есептік орташа бағасы. 2025 жылы 427,1 мың автокөліктің сатылуын және автокөлік үшін 110-130 млн сом аралықта есептік орташа бағаны ескере отырып, нарық көлемі 47,0-55,5 трлн сом деңгейінде бағалануы мүмкін. ҚР Ұлттық Банкінің орташа жылдық бағамы бойынша 100 өзбек сомы = 4,17 теңге бағамымен есептегенде бұл көрсеткіш шамамен 2,0-2,3 трлн теңгеге тең. Сонымен қатар, нарықтың табиғи көлемінің серпінін бағалау үшін формула бойынша есептелген CAGR көрсеткіші пайдаланылды (457,9/242,2)^(1/4)–1, бұл 2021-2025 жылдардағы жеңіл автокөлік өндірісінің орташа жылдық өсімінің 17,3%-не сәйкес келеді. Бұл есептеу индикативті сипатқа ие және нарық көлемінің тәртібін бағалау үшін қолданылады.

Қазақстан Республикасындағы жеңіл автокөлік паркінің сапалы құрылымы «ескі» көлік құралдарының басым болуын көрсетеді және келесідей көрсеткішке ие:

- 10 жылдан астам уақыт пайдаланады - 71,1%;

- 3 жылдан 10 жылға дейін пайдаланылады – 13,9%;

- 3 жылдан аз уақыт пайдаланады - 15%. [9]

Экономика үшін автопарктің мұндай бейіні автокөлік секторы көлік құралдарының саудасына ғана емес, сонымен қатар ШОБ қамтамасыз ететін ілеспе қызметтердің кең сегментіне де әсер ететінін білдіреді. Нәтижесінде, бұл автокөлік паркінің жай-күйі мен жаңаруы автосервис, диагностика, шанақты жөндеу, дөңгелек ауыстыру және қосалқы бөліктердің бөлшек саудасы салаларындағы ШОБ қызметтеріне тұрақты сұраныс факторларының бірі.

2024-2025 жылдары автокөлік құралдарына техникалық қызмет көрсету және жөндеу қызметтері көлемінің серпіні бойынша деректер 2-суретте көрсетілген.

2-сурет. Автокөлік құралдарына техникалық қызмет көрсету және жөндеу қызметтерінің көлемі, млрд тг

Дереккөз: Energyprom.kz мониторингтік агенттігі

«Қазақстан автомобиль одағы» ЗТБ деректері бойынша, 2025 жылы отандық автомобиль жасау позициясын айтарлықтай нығайтты. Мемлекеттік қолдаумен заманауи екі автозауытты іске қосу бойынша жобалар жүзеге асырылды, ал қолжетімді қаржылық құралдардың кеңеюі жаңа автокөліктерге деген сұранысты қолдады. Атап айтқанда, Қазақстан қаржыгерлері қауымдастығының деректері бойынша, 2025 жылдың бірінші жартыжылдығында-ақ несиеге сатып алынған автокөліктердің үлесі 59%-ке жетті. Желтоқсан айының қорытындысы бойынша сатылған әрбір 10 жаңа автокөліктің 8-і отандық өндірістегі модельдерге тиесілі болды, бұл ретте жыл қорытындысы бойынша ең танымал топ-10 автокөліктің тізіміне енген барлық модельдер Қазақстанда өндірілген [12].

4-суретте ұсынылған деректер бастапқы нарық құрылымында тұтынушылардың бұқаралық және салыстырмалы түрде қолжетімді модельдерге бағытталғанын көрсетеді. Модельдер арасында Chevrolet Cobalt көшбасшы болып табылады, бұл базалық және практикалық сегменттегі автокөліктерге жоғары сұранысты растайды. Бұл ретте тізімде Changan CS55 Plus, Chery Tiggo 2 және JAC S3 Pro сияқты модельдердің болуы қытайлық брендтерге сұраныстың біртіндеп кеңейіп жатқанын көрсетеді, бірақ негізінен бұқаралық сегментте.

Автомобиль нарығының инфрақұрылымдық қамтамасыз етілуін бағалау мақсатында тіркелген автокөлік құралдары мен техникалық қызмет көрсету станциялары санының серпінін салыстырған жөн. Мұндай талдау автопарктің өсуі сервистік инфрақұрылымның тиісті дамуымен қатар жүре ме, сондай-ақ жұмыс істеп тұрған ТҚКС-на ықтимал жүктемені анықтауға мүмкіндік береді. 2020-2024 жылдардағы автокөлік құралдары мен ТҚКС санының серпіні 5-суретте көрсетілген (2025 жылғы деректер 2026 жылғы 30 маусымға дейін жарияланады).

5-сурет. 2020-2024 жылдардағы Қазақстан Республикасындағы автокөлік құралдары мен техникалық қызмет көрсету станциялары санының серпіні

Дереккөз: ҚР СЖжРА ҰСБ.

Сонымен қатар автопарктің өсу қарқыны сервистік инфрақұрылымның өсу қарқынынан озып кетті. Егер 2020 жылы бір ТҚКС-на шамамен 589 автокөлік құралы келсе, 2024 жылы бұл көрсеткіш 27,5%-ке артып, шамамен 732 автокөлік құралын құрады.

Сервистік инфрақұрылыммен қамтамасыз етілу деңгейін салыстыру мақсатында ҚР бойынша көрсеткіш Ресей, Ұлыбритания және АҚШ-тағы осындай есептік мәндермен салыстырылды. Бір ТҚКС-на шаққандағы көлік құралдары санының арақатынасы бойынша деректер 2-кестеде көрсетілген.

2-кесте. Қазақстанда және шет елдерде бір техникалық қызмет көрсету станциясына шаққандағы көлік құралдары санының арақатынасы

Дереккөз: Автостат; Department for Transport және IMI; CEIC/FHWA және NAICS.

Қазақстандық нарықтың өңірлік құрылымы да кәсіпкерлік үшін автомобиль секторының маңызын күшейтеді. Автосервис және автомобиль компоненттерін сату саласындағы ШОБ субъектілерінің ең көп шоғырлануы Алматы қ., Алматы облысына, Астана қ. және Қарағанды облысына тиесілі [20].

Макроэкономикалық тұрғыдан алғанда, автопарктің жаңаруы аралас әсер береді. Бір жағынан, жаңа автокөліктерді сатудың өсуі, импорттың кеңеюі және ілеспе қызметтердің дамуы сауда айналымын, жұмыспен қамтуды және бюджетке түсетін түсімдерді арттырады. Екінші жағынан, дайын автокөліктер мен жинақтауыштарды әкелуге тәуелділік жоғары болған кезде қосылған құнның едәуір бөлігі Қазақстаннан тыс жерде қалыптасады. Осыған байланысты ұлттық экономика үшін автопарктің өсуі ғана емес, сонымен қатар ішкі ШОБ-тың ілеспе қызметтер мен жеткізілімдер тізбегіне тартылу дәрежесі де үлкен маңызға ие. Нарықтардың сервиспен, шығын материалдарымен, жекелеген компоненттермен, цифрлық шешімдермен және ілеспе инфрақұрылыммен жергілікті қамтамасыз етілуі неғұрлым жоғары болса, автомобиль секторының кеңеюінен ішкі қайтарым да соғұрлым жоғары болады. Аталған жайт қалыптасып үлгерген автокөлік өнеркәсібі тораптары – Алматы және Қостанайдың Индустриялық аймақтарының айналасында қосалқы бөлшектер мен шығын материалдары қоймаларының дамуынан, ал Қытайдан әкелінетін импорттық жинақтауыштар бойынша – «Қорғас – Шығыс қақпасы» АЭЖ логистикалық әлеуетін пайдаланудан көрініс табуы мүмкін.

Осылайша, орта мерзімді перспективада автосервис және автомобиль компоненттері саласындағы ШОБ қызметтеріне сұраныстың одан әрі өсуі күтілуде. Мұндай болжам үш фактордың бір уақытта әрекет етуімен байланысты: автокөліктердің жалпы санының артуы; парктің жаңа модельдермен біртіндеп жаңаруы; тұрақты жөндеуді талап ететін ескі машиналардың айтарлықтай үлесінің сақталуы. Сонымен қатар, автопарк санының өсуі екіжақты әсерге ие: бір жағынан, ол экология мен қалалық инфрақұрылымға жүктемені күшейтеді, екінші жағынан – ШОБ даму факторларының бірі болып табылады.

Бейбарыс Аубакиров

Бәсекелестік ортаны зерттеу орталығының аға сарапшысы

Пайдаланылған дереккөздер тізімі:

1. Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросы. Қазақстан Республикасындағы автокөлік құралдарының саны туралы [Электрондық ресурс]. URL: https://stat.gov.kz/ru/industries/business-statistics/stat-transport/spreadsheets/. Пайдаланған күні: 22.04.2026.

2. «Қазақстан автомобиль одағы» ЗТБ. ҚР автонарығы: 2025 жылдың қорытындысы [Электрондық ресурс]. URL: https://kao.kz/ru/novosti/78/. Пайдаланған күні: 27.05.2026.

3. «Қазақстан автомобиль одағы» ЗТБ. Қазақстандағы автокөліктің орташа бағасы 14,8 млн теңгеге дейін төмендеді [Электрондық ресурс]. URL: https://kao.kz/ru/novosti/2/. Пайдаланған күні: 27.05.2026.

4. Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросы. Қазақстан Республикасындағы инфляция, 2024 жылғы желтоқсан [Электрондық ресурс]. URL: https://stat.gov.kz/ru/industries/economy/prices/publications/280679/. Пайдаланған күні: 27.05.2026.

5. Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросы. Қазақстан Республикасындағы тұтынушылық баға индексі және туынды көрсеткіштер, 2025 жылғы желтоқсан [Электрондық ресурс]. URL: https://stat.gov.kz/ru/industries/economy/prices/spreadsheets/?name=19117&period=&type=&year=. Пайдаланған күні: 27.05.2026.

6. «АВТОСТАТ» талдау агенттігі. РФ тұрғындарының жаңа автокөліктерді сатып алуға жұмсаған шығындары соңғы 3 жылда алғаш рет төмендеді [Электрондық ресурс]. URL: https://www.autostat.ru/infographics/61663/. Пайдаланған күні: 27.05.2026.

7. UzAuto Motors пайдасы 2025 жылдың бірінші жартыжылдығында 27,5%-ке қысқарды // Spot. 5 тамыз 2025 ж. [Электрондық ресурс]. URL: https://www.spot.uz/ru/2025/08/05/uzauto-motors/. Пайдаланған күні: 27.05.2026.

8. «O‘zavtosanoat» АҚ. Automotive Industry of Uzbekistan: Data of Uzbekistan Manufacturers for January–December 2025 [Электрондық ресурс]. URL: https://uzavtosanoat.uz/en/news_show/ozbekistonning_avtomobilsozlik_sanoati1773138868. Пайдаланған күні: 27.05.2026.

9. Tengri auto. Қазақстанның автопаркінде ескі көліктер басым - толық статистика. [Электрондық ресурс]. https://tengrinews.kz/autonews/staryie-mashinyi-dominiruyut-avtoparke-kazahstana-polnaya-597512/amp/. Пайдаланған күні: 22.04.2026ж.

10. Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросы. Қазақстан Республикасындағы ішкі сауда туралы (қаңтар-желтоқсан 2025ж.). [Электрондық ресурс]. https://stat.gov.kz/ru/industries/economy/local-market/publications/472243/. Пайдаланған күні: 22.04.2026ж.

11. «Қазақстан автомобиль одағы» ЗТБ. ҚР автонарығы: 2024 жылдың қорытындысы. [Электрондық ресурс]. https://kao.kz/ru/novosti/31/. Пайдаланған күні: 22.04.2026ж.

12. «Қазақстан автомобиль одағы» ЗТБ. ҚР автонарығы: 2025 жылдың қорытындысы. [Электрондық ресурс]. https://kao.kz/ru/novosti/78/. Пайдаланған күні: 22.04.2026ж.

13. Курсив медиа. Нөлдік ТҚК және жұмбақ бөлшектер: Қазақстандағы қытайлық автокөлік иелерін не күтеді. [Электрондық ресурс]. https://kz.kursiv.media/2026-05-04/rmnm-nulevoye-to-i-detali-zagadki-chego-ozhidat-vladeltsam-kitayskikh-avto-v-kazakhstane/. Пайдаланған күні: 05.05.2026ж.

14. Автостат Инфо. РФ-дағы жеңіл автокөліктер паркі 2025 жылы 4%-ке өсіп, 47,5 млн-ға жетті [Электрондық ресурс]. URL: https://avtostat-info.ru/news/12353. Пайдаланған күні: 27.05.2026.

15. «АВТОСТАТ» талдау агенттігі. Ресейде 130 мыңнан астам автосервис орны бар [Электрондық ресурс]. URL: https://m.autostat.ru/infographics/61553/. Пайдаланған күні: 27.05.2026.

16. Department for Transport; Driver and Vehicle Licensing Agency. Vehicle licensing statistics: 2024 [Электрондық ресурс]. URL: https://www.gov.uk/government/statistics/vehicle-licensing-statistics-2024. Пайдаланған күні: 27.05.2026.

17. Institute of the Motor Industry. UK automotive labor market Landscape: Baseline Report 2024 Summary [Электрондық ресурс]. URL: https://tide.theimi.org.uk/sites/default/files/2024-10/Baseline%20Report%202024%20Summary.pdf. Пайдаланған күні: 27.05.2026.

18. Federal Highway Administration. Highway Statistics 2024. Table MV-1: State Motor-Vehicle Registrations [Электрондық ресурс]. URL: https://www.fhwa.dot.gov/policyinformation/statistics/2024/mv1.cfm. Пайдаланған күні: 27.05.2026.

19. U.S. Census Bureau. County Business Patterns: NAICS 8111 Automotive Repair and Maintenance [Электрондық ресурс]. URL: https://www.census.gov/programs-surveys/cbp.html. Пайдаланған күні: 27.05.2026.

20. Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросы. Автотранспорт құралдарына техникалық қызмет көрсету және жөндеу жөніндегі станциялар [Электрондық ресурс] // Динамикалық қатарлар. URL: https://stat.gov.kz/ru/industries/economy/local-market/dynamic-tables/. Пайдаланған күні: 22.04.2026.