Тұқымның сапасы мен қадағалануын қамтамасыз ету – ауыл шаруашылығы дақылдарының өнімділігі мен азық-түлік қауіпсіздігін арттырудың негізгі шарты.
Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігінің дерегі бойынша Селекциялық жетістіктердің мемлекеттік тізілімінде отандық селекцияның 868 түрі тіркелген. Кейінгі 5 жылда (2018-2022 жылдар) ғылыми және селекциялық жұмыстарды бағдарламалық-нысаналы қаржыландыру шеңберінде отандық селекционер-ғалымдар ауыл шаруашылығы дақылдарының 100-ден астам сұрпы мен будандарын жасап, мемлекеттік сұрыптық сынауға тапсырды.
Селекция
мен тұқым шаруашылығын дамытудың
2024-2028 жылдарға арналған кешенді жоспары
шеңберінде селекциялық базаны дамыту,
инфрақұрылымды жаңғырту және тұқымдарды
қадағалаудың цифрлық жүйесін енгізу
жөніндегі шаралар көзделген. Қаржыландырудың
жалпы көлемі – 63,4 млрд теңге. 2028 жылға
қарай 108 жаңа сұрып пен буданды сорттық
сынауға шығару және беру, элиталық тұқым
үлесін 14,4%-ке дейін ұлғайту және отандық
селекциялық тұқым үлесін 78,2%-ке дейін
арттыру жоспарланып отыр.
Жоспарланған
көрсеткіштерге қол жеткізу тұқым
шаруашылығы мен тұқымды қадағалау
саласында тиімді тәсілдердің қолданылуын
талап етеді. Осыған байланысты әлемдік
тәжірибеде осы саладағы заңнамалық
бастамаларға шолу жасалады.
Эстония
Эстониядағы
тұқымды есепке алу және қадағалау жүйесі
тұқым туралы Заңның ережелеріне сәйкес
жүзеге асырылады. Заңның 6-бабына сәйкес
оператор өндірілетін, буып-түйілетін
және өткізілетін өнімнің толық есебін
жүргізуге міндетті. Өндірілген тұқым
партияларына арналған құжаттар кемінде
5 жыл сақталады. Барлық сертификатталған
тұқым партиялары бірегей партия нөмірін
алады және ресми жапсырмамен бірге
жүреді.
Бақылау
функцияларын айналымдағы құжаттар мен
тұқым үлгілерін жоспарлы және жоспардан
тыс тексеруді жүргізетін Эстонияның
ауыл шаруашылығы және азық-түлік
департаменті жүзеге асырады. Қадағалау
операторларды міндетті тіркеу, партияларды
сертификаттау, қаптамада бірегей
нөмірдің болуы және әрбір партияның
шығу тегін анықтау мүмкіндігі арқылы
қамтамасыз етіледі. Заңнамада «қадағалау»
термині қолданылады, бірақ оның тәуелсіз
заңды анықтамасы жоқ.
Германия
Германияда
тұқымды қадағалау жүйесі тұқым туралы
Заңның ережелеріне және тұқым туралы
тиісті Қаулыға негізделген. Заң нарықтың
барлық қатысушыларын тұқым партияларын
өндіру, сертификаттау, буып-түю және
сату туралы есеп жүргізуге міндеттейді.
Әр партия біртекті болуы керек және
бірегей партия нөмірін, санатын, сұрпын
және сертификаттау органын міндетті
түрде көрсете отырып, белгіленген
үлгідегі ресми жапсырмамен бірге жүруі
керек. Өндірушілер, буып-түюшілер және
сатушылар тұқым саудасын бақылау рәсімі
аясында жер инспекциясы органдары
сұрауы мүмкін құжаттама мен бақылау
үлгілерін сақтауға міндетті.
Финляндия
Финляндия
Финляндияның азық-түлік басқармасының
басшылығымен жүзеге асырылатын жоғары
орталықтандырылған тұқымдарды есепке
алу және қадағалау жүйесін пайдаланады.
Тұқым туралы Заңға сәйкес сертификатталған
тұқымдардың барлық партиялары бірегей
нөмірді, сұрыпты, санатты, массаны және
орау күнін көрсететін ресми жапсырмамен
белгіленеді. Заң кәсіпорындардан тұқымды
өндіру және тасымалдау туралы шоттардың
сақталуын талап етеді. Басқарма
сәйкессіздіктер анықталған жағдайда
партиялардың айналымын тоқтата тұру
немесе тыйым салу құқығына ие, сондай-ақ
әкімшілік айыппұлдарды қолдана алады.
