2026 жылғы 1 шілдеде күшіне енген Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясы ұлттық экономика параметрлерін орнықтылық, тиімділік және әртараптандыру бөлігінде өзгерту алғышарттарын қалыптастырады. Экономикалық талдау тұрғысынан Негізгі Заңның жаңаруы да, шаруашылық жүргізуші субъектілердің іс-қимылына, инвестициялық шешімдерге және ұзақ мерзімді жоспарлауға әсер ететін институционалдық тетіктер де аса маңызды.
Мемлекеттік
басқару саласында Конституция «Мықты
Президент – Ықпалды Құрылтай – Есеп
беретін Үкімет» моделін бекітті.
Экономика үшін бұл макроэкономикалық
бағыттың болжамдылығын және ірі бизнес
пен шетелдік капиталды тежейтін саяси
тәуекелдердің төмендеуін білдіреді.
Бір палаталы парламент (Құрылтай) салық,
бюджет және инвестициялық саясатты
реттейтін заңдардың неғұрлым жедел
қабылдануын қамтамасыз етеді.
Вице-президент лауазымының енгізілуі
жүйеге сабақтастық тетігін қосады —
индустрияландыруды немесе цифрландыруды
қоса алғанда, кез келген стратегиялық
экономикалық жоба институционалдық
алшақтықтарға байланысты үзілмейді.
Заңнамалық бастама құқығымен Қазақстан
Халық кеңесін құру бизнес-қоғамдастық,
өңірлер мен шешімдер қабылдау орталығы
арасындағы қосымша кері байланысты
қамтамасыз етеді: кәсіпкерлер мен
салалық қауымдастықтар бизнесті
жүргізуді жеңілдетуге немесе әкімшілік
кедергілерді жоюға бағытталған
бастамаларды ілгерілету үшін қосымша
арна алады.
Жаңа
Конституцияның негізгі экономикалық
әсерлерінің бірі - аталмыш «ережелер
экономикасына» көшу. Бұл көшу жеке
преференциялар практикасын болжамды,
ашық және барлығына тең институционалдық
ортаға ауыстыруды көздейді. Шағын және
орта бизнес үшін салық ставкасы емес,
ережелердің тұрақтылығы маңызды. Жеке
меншік пен инвесторлардың құқықтарын
конституциялық қорғау - ерікті араласуға
қарсы заңды тосқауыл. Бұл Қазақстанның
тікелей шетелдік инвестицияларды
тартуда тартымдылығын арттыруға ықпал
етеді және белгісіздік жағдайында қысқа
мерзімді құралдарға жіберілетін ішкі
капитал салымдарын ынталандырады.
Алатау және Үкімет айқындайтын басқа да орталықтар сияқты «жедел даму қалалары» үшін арнайы құқықтық режим жеке тетік ретінде пайдаланады. Бұл аумақтар икемді реттеуге, арнайы салық және кедендік шарттарға, жеңілдетілген әкімшілік рәсімдерге ие болады. Бұл аумақтарда цифрлық агломерациялар, инновациялық кластерлер, технологиялық стартаптар қалыптастырылады. Тәжірибе көрсеткендей, ресурстар мен арнайы ережелердің шектеулі аумақта шоғырлануы көрші өңірлерге әсерін тарата отырып, өсу орталықтарын құруға мүмкіндік береді.
Адами
капитал маңызды экономикалық ресурс
ретінде қарастырылады. Жаңа Конституция
адамды, оның өмірін, құқықтары мен
бостандықтарын мемлекеттің ең жоғары
құндылығы ретінде, ал білім, ғылым және
инновацияны стратегиялық басымдықтар
ретінде бекітеді. Экономикалық тұрғыдан
алғанда, бұл шоғырландыру осы салаларды
жүйелі қаржыландыруға көшуді көздейді.
Жұмыс берушілер жаңа технологиялармен
жұмыс істей алатын білікті кадрларға
қызығушылық танытады. 30 жасқа дейінгі
жастардың білімге, мәдениетке және
спортқа қол жеткізуінің конституциялық
кепілдігі еңбек өнімділігі жоғары және
әлеуметтік ұтқырлығы жоғары ұрпақтың
қалыптасуына ықпал етеді. Бұл фактор
еңбек өнімділігінің өсуі арқылы әлеуетті
өнім көлеміне әсер етеді.
Сот
жүйесі - бүкіл экономикаға енетін
келісімшарттық қатынастардың негізі.
Соттардың тәуелсіздігін нығайту, олардың
қаржылық дербестігі, азаматтардың
жағдайын нашарлататын заңдарға кері
күш беруге тыйым салу сияқты шаралар
транзакциялық шығындарды азайтады.
Дауларды бейтарап және уақтылы қарау
шартымен кәсіпкерлер ұзақ мерзімді
келісімшарттар жасасады, қаражат
тартады, бірлескен кәсіпорындар құрады.
Сот шешімдерін қайта қарау мүмкіндігін
арттыратын «үздіксіз кассация» жүйесі
сот қателіктерінен қорғаудың қосымша
деңгейін қамтамасыз етеді.
Өңірлердің
өкілеттіктерін кеңейту және арнайы
режимдерді жергілікті өзін-өзі басқаруды
нығайтумен ұштастыру теңгерімді аумақтық
даму үшін жағдай жасайды. Экономикалық
тұрғыдан өңірлерді салалық мамандандыру
(шикізат, агроөнеркәсіптік,
транзиттік-логистикалық) бойынша саралау
бұл шараны маңызды етеді. Өңірлерге өз
кірістерін пайдалануға және шешім
қабылдауға көбірек еркіндік беру оларға
орталық органдармен міндетті түрде
келіспей-ақ экономикалық саясатты
жергілікті жағдайларға тезірек бейімдеуге
мүмкіндік береді. Бұл жұмыс орындарының
құрылуын, шағын бизнестіңжәне жергілікті
инфрақұрылымның дамуын жеделдетеді.
Осылайша,
экономикалық тұрғыдан, жаңа Конституция
құқықтық нормалардың жиынтығын ғана
емес, сонымен қатар болжамды қамтамасыз
ету, құқықтарды қорғау, инвестициялық
ынталандыру және адами капиталды дамыту
арқылы ұзақ мерзімді тұрақты өсудің
негізін құрайтын жүйелік құралды
білдіреді. Құжат дереу әсер етпейді,
бірақ экономиканың күйзеліссіз және
үзіліссіз дамуына мүмкіндік беретін
ережелерді белгілейді. 2026
жылғы 1 шілдеден бастап Қазақстанда
әртараптандырылған, инновациялық және
әлеуметтік бағдарланған экономикаға
көшу үшін конституциялық негіз
қалыптастырылды,
онда шаруашылық жүргізуші субъектілерге
басымдық беріледі, ал мемлекет белгіленген
ережелерді сақтаудың кепілі қызметін
атқарады.
Әлібек Райыпов
Әлемдік экономиканы зерттеу орталығының директоры
