Топырақтың жай-күйін бақылау және жердің құнарлылығын сақтау ауыл шаруашылығының тұрақты дамуының маңызды шарттарының бірі.
Еуропалық
Комиссияның (2019) зерттеуіне сәйкес,
судың әсерінен туындаған топырақ
эрозиясы жыл сайын әлемдік экономиканың
шамамен 8 миллиард АҚШ долларын құрайтын
экономикалық шығындарына, азық-түлік
өндірісінің 33 миллион тоннадан астам
төмендеуіне және әлемдік азық-түлік
бағасының өсуіне әкеледі. БҰҰ-ның
Шөлейттенуге қарсы конвенциясының
мәліметі бойынша, тозған жерлерді
қалпына келтіруге жұмсалған әрбір
доллар 7-ден 30 АҚШ долларына дейін
экономикалық пайда әкеледі.
Қазақстанның
айтарлықтай жер ресурстары бар: ел
аумағы – 272,5 млн га, оның 65%-тен астамы
ауыл шаруашылығы мақсатында пайдалануға
жарамды. Ауыл шаруашылығы алқаптарының
ауданы шамамен 219 млн га, жайылымдық
жерлер 183 млн га астам.
2025 жылғы
жағдай бойынша жер жай-күйінің мониторингі
жүйесін дамыту шеңберінде 53,5 млн га
алаңда деректер өзектендірілді.
Осыған
байланысты топырақты қорғау және ауыл
шаруашылығы жерлерін ұтымды пайдалану
саласындағы құқықтық реттеуді жетілдіру
мәселелері өзектілігін сақтайды, бұл
RES-2026 экологиялық саммитінде климаттық
бейімделген жерді пайдалану, жердің
тозуына қарсы күрес, топырақ үнемдеу
технологияларын енгізу, топырақ
мониторингін цифрландыру және көміртегі
шаруашылығын дамыту жөніндегі шаралар
кешенін талқылаумен расталады.
Осы
шараларды іске асыру жердің тозуын
болдырмауға, топырақтың құнарлылығын
сақтауға және ауыл шаруашылығы өндірісінің
тұрақтылығын арттыруға ықпал етуі
мүмкін.
Бұдан
әрі топырақ жағдайының мониторингін
ұйымдастырудың және жер ресурстарын
қорғауды қамтамасыз етудің халықаралық
тәжірибесі келтірілген.
Еуропалық Одақ
Еуроодақта
бақылау алаңдары арқылы тұрақты дерек
жинауды және көптеген зерттеулерді
қамтитын (мысалы, LUCAS Soil Survey ауқымды
зерттеуі бірнеше жыл сайын көміртегі,
ластаушы заттар және т.б. бағалау үшін
бүкіл Еуропа бойынша топырақ үлгілерін
жинайды) Еуропалық топырақ мониторингі
желісі (EU Soil Monitoring) жұмыс істейді. 2023
жылы Еурокомиссия ЕО-ның барлық
мемлекеттерінде олардың жағдайын
бағалаудың бірыңғай стандарттарын
жасайтын топырақ мониторингі жөніндегі
директиваның жобасын ұсынды. Бұл бастама
топырақ саулығын үйлестірілген анықтауды
және одақ ауқымындағы кешенді мониторинг
жүйесін көздейді.
Германия
Германияда
топырақ мониторингі – жердің деградациясын
нормативтік реттеу және алдын алу
негізі. Ол жерді пайдаланудың міндетті
талаптарын әзірлеу үшін деректерді
қамтамасыз етеді (мысалы, беткейлерді
жыртуға немесе ауыр техниканы орынсыз
жағдайларда пайдалануға тыйым салу).
1998 жылғы
топырақты қорғау туралы Федералдық заң
(BBodSchG) топырақтың жай-күйі мен функцияларын
бақылаудың негіздерін белгілейді.
Осыған сәйкес, топырақтарда тұрақты
топырақ бақылау желілері – топырақ
параметрлерін үнемі өлшеу жүргізілетін
арнайы учаскелер ұйымдастырылған.
Мониторинг деректері қоршаған ортаның
жай-күйі туралы мерзімді есептер мен
топырақты қорғау шараларының тиімділігін
бағалау және соның салдарынан топырақты
қорғау саласындағы мемлекеттік саясатты
іске асыру үшін пайдаланылады.
Финляндия
Фин
қоршаған орта институты (SYKE) қоршаған
ортаға, соның ішінде топыраққа мониторинг
жүргізеді. Тұрақты сынақ учаскелері,
мысалы, топырақтың қышқылдығы мен
ластануын өлшейді (әсіресе өндірістік
аймақтарға жақын). Сонымен қатар,
Финляндияның геологиялық қызметі (GTK)
топырақ туралы мәліметтер базасын –
бүкіл ел бойынша жер жамылғысының
түрлері мен қасиеттері туралы ақпаратты
қамтитын Финляндияның педологиялық
картасын жүргізеді. Ауыл шаруашылығы
жерлері үшін егістіктердің құнарлы
мониторингі арнайы жүзеге асырылады:
аграрлық консультативтік ұйымдар
қоректік заттардың, органикалық заттардың
және т. б. құрамы үшін егістік топырақтың
үлгілерін үнемі алады. Бұл деректер
егістік алқаптарындағы құнарлылықтың
өзгеруін бақылауға мүмкіндік береді.
Эстония
Эстонияның
жер кадастрында топырақ-бонитирлеу
картасы болып табылатын жердің сапасы
мен бағалау картасы жүргізіледі. Онда
елдің барлық ауылшаруашылық жерлері
үшін топырақ құнарлылығының көрсеткіштері
(топырақ түрлері, өнімділік ұпайлары
және т.б.) көрсетілген. Бұл «топырақ
картасы» (mullastikukaart) жерді пайдалануды
жоспарлау кезінде қолданылады. Деректерді
«Топырақ картасы» қолданбасы арқылы
көруге болады.
Эстонияның
топырақ картасында объектілер (алаңдар)
топырақ кодын, топырақ кешендерінің
құрамын және әртүрлі типтердің үлесін
ескере отырып белгіленуін, мелиорация
жүргізілгеннен кейін мүмкін болатын
есептік перспективалық бонитеттік
бағалауды қамтитын деректермен
белгіленеді. Сондай-ақ, топырақтың
механикалық құрамының бөліктері, соның
ішінде саздың құрамы, қарашірік немесе
шымтезек қабатының қалыңдығы және
топырақтың жоғарғы қабатындағы тастардың
көлемі көрсетілген.
