Алматы агломерациясы: қала мен қала маңын біріктіретін ірі еңбек нарығы

Ұлттық статистика бюросының мәліметіне сәйкес 2025 жылдың қорытындысы бойынша Қазақстанның жұмыспен қамтылған халқының саны 9,3 млн адамға жетті. Оның ішінде 4,1 млн адам немесе халықтың 43,7%-і елдің бес агломерациясына тиесілі. Басқаша айтқанда, Қазақстандағы әрбір екінші адам агломерацияда жұмыс істейді, бұл экономикалық белсенділіктің, жұмыс орындарының және адами капиталдың негізінен елдің ірі қалаларында шоғырлануын көрсетеді.

1-сурет-2025 жылы Қазақстан агломерацияларындағы жұмыспен қамту құрылымы

Дереккөз: ҚР СЖжРА ҰСБ сайты

Елдің бес ірі агломерацияның ішінде Алматы агломерациясы көш бастап тұр. 2025 жылы мұнда 1,69 млн адам жұмыспен қамтылды, бұл бес агломерацияда жұмыспен қамтылғандардың 41,5%-не және Қазақстанда жұмыспен қамтылғандардың жалпы санының 18,1%-не тең. Салыстыратын болсақ, Астана агломерациясында жұмыспен қамтылғандар саны 865 мың адам, Шымкентте 751 мың адам, Қарағандыда 424 мың адам, Ақтөбеде 346 мың адам (1-сурет).

Алматы агломерациясының көшбасшылығы халықтың санына ғана емес, ең алдымен экономикалық белсенділіктің шоғырлануына байланысты. Алматы – ұлттық және халықаралық компаниялардың бас кеңселері, қаржы институттары, жетекші университеттер, медициналық ұйымдар, сауда, қызмет көрсету, ақпараттық технологиялар және креативті экономика кәсіпорындары шоғырланған елдің ірі қаржы, іскерлік, білім беру және инновациялық орталығы. Өнімділігі жоғары жұмыс орындарының шоғырлануы еңбек ресурстарына тұрақты сұранысты қамтамасыз етеді және іргелес аудандардан да, Қазақстанның басқа өңірлерінен де жұмыскерлердің тартылуына ықпал етеді.

Еңбек нарығын кеңістіктік ұйымдастыру

Алматы қаласына 1,12 млн жұмыспен қамтылғандар немесе агломерацияның барлық жұмыскерлерінің 66,4%-і тиесілі. Бұл оның агломерацияның бүкіл жұмыспен қамту жүйесі қалыптасатын еңбек қосымшасының негізгі орталығы ретінде рөлін растайды. Қала маңындағы аумақтардың ішінде ең ірі жергілікті еңбек нарықтары дамуы негіз қаланың экономикалық қарқынымен тығыз байланысты Қарасай, Еңбекшіқазақ және Талғар аудандарында қалыптасқан (2-сурет).

2-сурет-2025 жылы Алматы агломерациясы еңбек нарығының құрылымы

Дереккөз: ҚР СЖжРА ҰСБ сайты

Алматы агломерациясы еңбек нарығының құрылымында жалдамалы жұмыспен қамту басым: 1,69 млн жұмыспен қамтылғандардың 81,6%-і жалдамалы жұмыста істейді, ал 18,4%-і өз бетінше жұмыспен қамтылғандарға жатады. Жалдамалы жұмыспен қамтудың басымдығы еңбек нарығының жоғары ресми дәрежесін және халықты жұмыспен қамтамасыз етудегі ұйымдардың маңызды рөлін көрсетеді. Қала маңындағы аудандарда шағын кәсіпкерліктің және жеке еңбек қызметінің анағұрлым жоғары үлесі сақталып, негізгі қала мен шеткі аумақтар экономикасының құрылымындағы айырмашылықтарды байқатады.

Маятниктік еңбек ұтқырлығы агломерацияны дамыту факторы ретінде

Агломерация дамыған сайын жұмыспен қамтудың кеңістіктік ұйымдастырылуы да өзгереді. Белсенді тұрғын үй құрылысы, тұрғын үй құнының қолжетімділігі және өмір сүру жағдайларының жақсаруы қала маңындағы аумақтарды халықтың тұрақты тұруы үшін тартымды етеді. Бұл ретте жұмыс орындарының негізгі бөлігі бұрынғысынша Алматыда шоғырланып, тұрғылықты жері мен жұмыс істейтін жердің аумақтық тұрғыдан бөлінуіне алып келеді.

Алматымен тұрақты еңбек байланыстарын сақтаудың негізгі факторларының бірі - анағұрлым жоғары жалақы деңгейі. 2025 жылы Алматыда орташа айлық атаулы жалақы 556,1 мың теңгеге жетті, бұл Алматы агломерациясы бойынша орташа көрсеткіштен (394,6 мың теңге) едәуір асып түсті. Табыстың неғұрлым жоғары деңгейі, бос жұмыс орындарының көптігі және өнімділігі жоғары жұмыс орындарының шоғырлануы Алматыны еңбек ресурстарын тартудың негізгі орталығына айналдырады.

Күнделікті маятниктік ұтқырлық Алматы агломерациясы еңбек нарығының ажырамас ерекшелігіне айналады. Ол негіз қала мен қала маңындағы аумақтардың экономикалық интеграциясының жоғары деңгейін көрсете отырып, көлік инфрақұрылымына жүктемені күшейтеді және қала маңындағы қалалардың Алматы еңбек нарығына тәуелділігін арттырады. Мұндай жағдайда агломерацияны одан әрі дамыту негіз қаланың жоғары экономикалық белсенділігінің сақталуын ғана емес, сонымен қатар одан тыс жерлерде жаңа жұмыспен қамту орталықтарының ашылуын талап етеді. Ол өндірістік, индустриялық және логистикалық инфрақұрылымды дамыту, жаңа кәсіпорындар құру және ірі инвестициялық жобаларды іске асыру арқылы қамтамасыз етіледі.

Жаңа экономикалық өсу орталықтарын қалыптастыру

Алматы агломерациясын дамытудың басым бағыттарының бірі – қала маңы аймағында жаңа экономикалық белсенділі нүктелерінің құрылуы. Олардың дамуы жұмыс орындарын халықтың тұратын жеріне жақындатуға, маятниктік еңбек қозғалыстарының қарқындылығын төмендетуге және агломерацияның неғұрлым теңгерімді кеңістіктік дамуын қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.

Алматы агломерациясының неғұрлым серпінді дамып келе жатқан аумақтары – агроөнеркәсіптік кешен, тамақ және қайта өңдеу өнеркәсібі, сондай-ақ логистика салаларында ауқымды инвестициялық жобалар іске асырылып жатқан Қонаев және Алатау қалалары. Қонаев қаласында агроөнеркәсіптік кешен және тамақ өнеркәсібі саласында ірі инвестициялық жобалар іске асырылады. Атап айтқанда, инвестиция көлемі 30 млрд теңгеден асатын, 300-ден астам жұмыс орнымен қамтамасыз еткен агроөңдеу кәсіпорны пайдалануға берілді. Сонымен қатар, Solico Group Иран холдингі кемінде 400 тұрақты жұмыс орнын құруға және отандық мамандарды даярлауды қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін құны 35,2 млрд теңгеге ірімшік зауытын салу жобасын іске асырып жатыр.

Жалпы құны 2 трлн теңгеден асатын 53 инвестициялық жобаның портфелі қалыптастырылған Алатау қаласы да айтарлықтай әлеуетке ие. Оларды іске асыру 51 мыңнан астам жаңа жұмыс орындарын құруға және Алматы агломерациясының қала маңындағы аймағындағы экономикалық белсенділіктің ірі орталықтарының бірін қалыптастыруға мүмкіндік береді деген болжамдар бар.

Аталған жобаларды іске асыру өндірістік, көліктік және әлеуметтік инфрақұрылымның дамуын көздейтін Алматы агломерациясын дамытудың 2024-2028 жылдарға арналған кешенді жоспарында ескерілген. Жаңа кәсіпорындар құрумен қатар, білім беру, денсаулық сақтау, мәдениет және спорт объектілерін салу жоспарланып отыр. Бұл қала маңындағы аумақтар халқының өмір сүру сапасын арттыруға және қосымша жұмыс орындарын құруға мүмкіндік береді.

Даму перспективалары

Қазір Алматы агломерациясы негіз қала мен оған іргелес аумақтардың экономикалық дамуы өзара тәуелді болатын Қазақстанның ең ірі және неғұрлым интеграцияланған еңбек нарығын рөлін атқарады. Алматыда өнімділігі жоғары жұмыс орындарының шоғырлануы еңбек ресурстарына тұрақты сұранысты қамтамасыз етеді және халықтың күнделікті маятниктік қозғалысын қалыптастырады, ал қала маңындағы тұрғын үй құрылысының дамуы іргелес аудандардың тұрғылықты аумақ ретінде маңызын күшейтеді.

Еңбек нарығының тұрақтылығын одан әрі арттыру қала маңындағы аймақта жаңа экономикалық белсенділік орталықтарын қалыптастырумен байланысты. Қонаев, Алатау қалаларын, индустриялық аймақтарды және логистикалық инфрақұрылымды дамыту жұмыспен қамту географиясын кеңейтуге, жұмыс орындарын халықтың тұратын жеріне жақындатуға және агломерацияның неғұрлым теңгерімді кеңістіктік дамуын қамтамасыз етуге мүмкіндік береді. Болашақта бұл агломерацияның бірыңғай еңбек нарығын нығайтуға, жұмыс орындарын орналастырудағы аумақтық теңгерімсіздіктерді азайтуға және Алматы мен оған іргелес аумақтардың неғұрлым теңгерімді кеңістіктік дамуын қамтамасыз етуге жәрдемдеседі.