Зауре Чуланова: Экономикалық ғылым уақыттың жаңа сын-қатерлеріне жауап беруі керек

ЭЗИ-дегі еңбек жолы, елдің экономикалық саясатына әсер еткен маңызды зерттеулер мен жобалар, сондай-ақ экономикалық ғылымның қалай өзгергені және бүгінгі таңда зерттеушілер алдында тұрған қиындықтар туралы экономика ғылымдарының кандидаты, ҚР Ғылым және жоғары білім министрлігі Ғылым комитеті Экономика институты Бас директорының орынбасары З.К.Чуланова айтып берді.

1. Сіздің Экономикалық зерттеулер институтындағы жұмысыңыз неден басталды?

Мен Экономикалық зерттеулер институтында 1999 жылы, Париж 1 Сорбонна Университетінде магистратураны аяқтап, Франциядан оралғаннан кейін, жұмыс істей бастадым. Бұл кезең менің кәсіби қалыптасуымның маңызды кезеңіне айналды, өйткені алынған білім мен зерттеу тәсілдерін Қазақстандағы әлеуметтік-экономикалық процестерді зерттеу тәжірибесімен біріктіруге мүмкіндік берді.

Институтта жұмыс істеген алғашқы айларымда Тұтыну нарығын зерттеу бөлімінде аға ғылыми қызметкер лауазымын атқардым. Сол кезеңде көшедегі азық-түлік нарықтары белсенді түрде қалыптасты және жұмыс істеді, олар 1990-шы жылдардың аяғында халықты күнделікті тауарлармен қамтамасыз етуде үлкен рөл атқарды. Біз сатушыларды да, сатып алушыларды да қамтитын ауқымды әлеуметтік зерттеу жүргіздік. Жиналған эмпирикалық деректер тұтыну секторының ерекшеліктерін талдауға - нарықтардың сұранысын, түржинақ саясатын, тауарлардың сапасын және тұтынушылардың мінез-құлық үлгілерін бағалауға мүмкіндік берді. Жұмыс белгілі бір практикалық маңызға ие болды, өйткені ол халық пен шағын бизнесті сол кездегі нарықтық шындыққа бейімдеу тетіктерін айқын көрсетті. Дайындалған талдамалық материалдар мен зерттеу қорытындылары Ұлттық экономика министрлігі үшін талдамалық жазба түрінде ресімделді, бұл ішкі тұтыну нарығының жай-күйін бағалау және сауда және әлеуметтік-экономикалық саясат саласында тиісті ұсыныстар әзірлеу кезінде жұмыс нәтижелерін пайдалануға мүмкіндік берді.

ЭЗИ-дегі менің әрі қарайғы кәсіби қызметім Ғылыми хатшы, содан кейін Әлеуметтік және өңірлік даму бөлімінің меңгерушісі болып жұмыс істеумен байланысты болды. Осы лауазымдардың әрқайсысы Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық дамуы, өңірлік саясат, еңбек нарығы және адами капитал мәселелері бойынша өзекті зерттеулерді әзірлеуге қатысуға мүмкіндік бере отырып, ғылыми және басқарушылық тәжірибенің маңызды кезеңіне айналды.

2. Өткенге көз жүгіртсек, Институтта жұмыс істеу кезінде Сіз өзіңіз үшін жаңа және өте маңызды деп санайтын қандай 2-3 сәт болды?

Экономикалық зерттеулер институтында жұмыс істеу кезеңі мен үшін кәсіби және ғылыми қалыптасудың маңызды және көп жағдайда айқындаушы кезеңі болды. Институт директоры, экономика ғылымдарының докторы, профессор Арыстан Есентүгелұлы Есентүгеловтің тікелей басшылығымен Ғылыми хатшы болып жұмыс істей отырып, мен елдің әлеуметтік-экономикалық дамуы мен әлемдік экономикалық үрдістердің негізгі мәселелерін талқылау процесіне қатысуға мүмкіндік алдым. Бөлімдер мен зерттеу орталықтарының басшыларымен жұмыс кеңестеріне қатысу, ұлттық және әлемдік экономиканың өзекті мәселелерін талқылау, кәсіби пікірталастарды байқау, Институттың жетекші ғалымдарының дәлелдері мен ойларын тыңдау менің ғылыми дүниетанымымды едәуір кеңейтті. Бұл тәжірибе экономикалық процестерді тереңірек түсінуге, зерттеушілік ойлауды қалыптастыруға, статистикалық көрсеткіштердің артында экономиканың дамуының күрделі заңдылықтарын көре білуге ықпал етті, сондай-ақ ғылыми жұмысқа байыпты және жауапкершілікпен қарауды және зерттелетін мәселеге терең бойлауды тәрбиеледі.

Арыстан Есентүгелұлы өткізген Ғылыми кеңестер ерекше әсер қалдырды. Олардың әрқайсысы зерттеу немесе ұйымдастыру мәселелерін ресми талқылаудан әлдеқайда асып түсті және іс жүзінде терең талдауларға, өзекті мысалдарға және ғылыми жалпылауға толы экономика туралы мазмұнды дәріске айналды. Оның теориялық тәсілдерді нақты экономикалық процестермен байланыстыру қабілеті әр отырысты жаңа білім мен кәсіби тәжірибенің қайнар көзіне айналдырды.

Өте қарқынды кестеге – зерттеу жобаларына, жұмыс кездесулеріне, ұйымдастырушылық қызметіне қарамастан, Арыстан Есентүгелұлы әрдайым елеулі ғылыми жұмыстарға уақыт тапты. Күннің бірінші жартысы әдетте ғылыми әдебиеттерді зерттеуге, материалдарды талдауға және ғылыми материалдарды жазуға арналды. Бұл кезеңде цифрлық технологиялар әлі кең таралмады және интернет негізінен байланыс құралы ретінде пайдаланылды. Ғылыми білімнің негізгі көзі кітаптар, мамандандырылған журналдар және жоғары ғылыми тәртіп пен зияткерлік басты назарды қажет ететін әдебиеттермен тікелей жұмыс болды. А.Е. Есентүгелов әлемдік экономикалық ғылымның жаңа үрдістерінен, заманауи теориялық тәсілдерден және өзекті зерттеу пікірталастарынан әрдайым хабардар болды. Онымен қарым-қатынас - Ғылыми кеңестерде де, күнделікті кәсіби жұмыста да - жаңа идеялармен танысуға, ғылыми ой-өрісін кеңейтуге және күрделі экономикалық мәселелерді талдау мен шешудің стандартты емес тәсілдерін көруге мүмкіндік берді.

Бұл тәжірибе мен үшін маңызды кәсіптік мектепке ғана емес, сонымен қатар шынайы ғылыми берілгендіктің, жоғары зерттеу мәдениетінің және экономикалық ғылымға деген терең құрметінің үлгісі болды.

1. Сіз қатысқан Институтта орындалған қандай зерттеулер немесе жобалар, Сіздің ойыңызша, Қазақстанның экономикалық саясатына немесе ұлттық экономиканың дамуына көп әсер етті?

1999-2003 жылдардағы жұмысымда Институттың негізгі миссиясы мемлекеттің экономикалық стратегиясын ғылыми-әдістемелік қолдау болды. Біз нарықтық тетіктерді қалыптастыру, экономикалық өсуді ынталандыру және азаматтардың әл-ауқатын арттыру бойынша жұмыс жасадық. Институттың қызметіне заң шығару мен мемлекеттік бағдарламаларды сараптамалық қолдау кірді. Біз экономиканың және әлеуметтік саланың барлық секторларына кешенді талдау жасадық, даму болжамдарын дайындадық (қысқа мерзімдіден ұзақ мерзімдіге дейін), жүйелік мәселелерді шешу бойынша ұсыныстар қалыптастырдық, сондай-ақ нақты сектор үшін қолданбалы конъюнктуралық зерттеулер жүргіздік.

Ұлттық экономиканы дамытудың перспективаға бағдарларын айқындайтын кешенді құжат болып табылатын 2015 жылға дейінгі кезеңге ҚР Өндіргіш күштерін дамыту және орналастыру схемасын әзірлеу үлкен маңызға ие болды.

Осы кезеңде ҚР Экономикалық дамуының 2000-2005 жылдарға арналған тұжырымдамасы, ҚР Сыртқы саудасының 2001-2005 жылдарға арналған мемлекеттік саясатының тұжырымдамасы, Облыстарды дамытудың мемлекеттік саясаты, Импортты алмастыру саясатының тұжырымдамасы, Ауылды дамытудың ұлттық бағдарламасы, 1990-1999 жылдардағы нарықтық реформалардың барысын бағалау, Өңірлік саясат тұжырымдамасы, 2010 жылға дейінгі кезеңге ҚР перспективалық отын-энергетикалық балансын әзірлеу, “Астананың гүлденуі - Қазақстанның гүлденуі” бағдарламасы және көптеген басқа құжаттар әзірленді.

2. Сіздің ойыңызша, бүгінгі таңда Экономикалық зерттеулер институтының елдің экономикалық саясатын әзірлеу жүйесіндегі бірегей рөлі қандай?

ЭЗИ ғылыми қызметі республика экономикасының негізгі мәселелерін зерттеуге және оларды шешу бойынша практикалық ұсыныстар дайындауға әрдайым бағытталған. Институттың Ұлттық экономика министрлігімен тығыз байланыста жұмыс істеуінің маңызы зор.

Екінші рет мен Экономикалық зерттеулер институтына 2012 жылы, шетелдік ғылыми орталықтарда және халықаралық ұйымдардың ғылыми жобаларында бірнеше жыл жұмыс істегеннен кейін келдім. Мені Қазақстандағы адами капитал мен еңбек нарығын дамытуға арналған жобаны басқаруға шақырды. Институт сол кезде Астанада орналасты, жұмыстың басында мен 2 аптада бір рет жетекшілік ететін вице-министр мен департаментті жинақталған материалды тікелей таныстырдым, талқылау барысында зерттеу жоспары жаңа қабылданған бағдарламалар мен оларға қойылған міндеттерге сәйкес бөлімдермен толықтырылды. Менің жұмысым жай ғана тапсырылып, басып шығарылып, сөреде шаң жинап тұрмайтынын, біздің ұсыныстарымыз адами капиталды дамытуға, халықтың әл-ауқатын арттыруға бағытталған бағдарламалық құжаттарға тікелей кіріктірілетінін нақты білдім.

1. Сіз жұмыс істеген жылдары Институт зерттеулерге, экономикалық сараптаманың сапасына және мемлекеттік органдармен өзара іс-қимылға көзқарастар тұрғысынан қалай өзгерді?

2003 жылдан 2012 жылға дейін өткен он жыл ішінде Институтта нақты өзгерістер болды. Астанаға көшкеннен кейін кадрлық құрам едәуір жаңарды: қызметкерлердің көп бөлігі 40 жасқа толмаған, көбісі «Болашақ» бағдарламасының түлектері еді. Менің бөлімімде ММУ, Лондон бизнес мектебінің және әлемнің басқа да жетекші білім беру орталықтарының түлектері жұмыс істеді.

Басқару стилі де өзгерді. Басшылықтың алға қойылған міндеттерді шешуге деген көзқарасы анағұрлым серпінді және заманауи болды, бұл ретте, Институттың үздік дәстүрлері сақталды. Сол кезеңде Экономика институтын М.Н.Мұханов - креативті, позитивті және өз ісіне шын жүректен құштар басшы басқарды. Ол жұмыс нәтижелерін талқылау және одан әрі зерттеудің стратегиялық бағыттарын анықтау үшін, әдетте, ғылыми жобалардың жетекшілері болып табылатын бөлім меңгерушілерімен үнемі кездесулер өткізіп отырды. Сонымен қатар, апта сайын барлық бөлімдердің қызметкерлерінің қатысуымен жалпы жиналыстар өткізілді, онда орындалған жұмыстың қорытындылары шығарылды, қол жеткізілген нәтижелер талқыланды және жаңа міндеттер анықталды.

2. Бүгінгі таңда Қазақстан мен Орталық Азиядағы экономикалық бағыттағы ғылыми-зерттеу институттарының алдында қандай жаңа сын-қатерлер тұр?

Бүгінгі таңда Қазақстан мен Орталық Азия елдерінің экономикалық ғылыми-зерттеу институттарының алдында әлемдік экономиканың өзгеруіне ғана емес, сондай-ақ ғылымның мемлекеттік басқарудағы, цифрландырудағы және экономикалық қауіпсіздікті қамтамасыз етудегі рөлінің өзгеруіне байланысты түбегейлі жаңа сын-қатерлер тұр.

Ғылыми зерттеулерді жасанды интеллект пен цифрлық экономика дәуіріне бейімдеу қажеттілігі негізгі сын-қатерлердің бірі болып табылады. Мұндай жағдайларда экономикалық ҒЗИ деректердің үлкен массивтерімен жұмыс істеуге және макроэкономикалық болжауда, еңбек нарықтарын талдауда, инфляцияда, өңірлік даму мен мемлекеттік реттеуде жасанды интеллект алгоритмдерін пайдалануға көшуі тиіс.

Қиындықтардың маңызды бағыты тәуекелдердің жаңа түрлерін - климаттық, технологиялық және киберқауіптерді зерттеу қажеттілігі болып табылады. Экономикалық институттар климаттың өзгеруінің өңірдің ауыл шаруашылығына, су ресурстарына және энергетикалық қауіпсіздігіне әсерін ескеруі керек.

Геоэкономикалық және геосаяси факторлардың маңызы артып келеді. Экономикалық институттар санкция саясатының, логистикалық бағыттардың өзгеруінің, энергетикалық трансформацияның, азық-түлік қауіпсіздігінің және өңірлік интеграцияның тәуекелдерін талдауы керек.

Өңірлік теңсіздік және кеңістіктік байланыс мәселесі ерекше өзектілікке ие. Орталық Азия елордалық агломерациялар мен перифериялық өңірлер арасындағы күшті айырмашылықтармен сипатталады. Сондықтан экономикалық ҒЗИ тұрақты аумақтық даму модельдерін әзірлеп, адами капиталды, цифрлық инфрақұрылымды және өңіраралық интеграцияны дамыту тетіктерін зерттеу қажет.

Сапалы ғылыми кадрлардың тапшылығы елеулі сынаққа айналуда. Экономика, математика, деректерді талдау және цифрлық технологиялар тоғысында мамандарды даярлау мәселесі ерекше өзекті болып отыр.

1. Сіздің тәжірибеңізде әлі күнге дейін ерекше жылулықпен немесе мақтанышпен еске алатын оқиға немесе жоба бар ма?

Жоғарыда айтқанымдай, 2012 жылы мен «Қазақстан Республикасындағы адами капитал мен еңбек нарығын дамытудың экономикалық мәселелері» жобасымен жұмыс істеу үшін ЭЗИ-на шақырылдым. Бұл бірнеше өзара байланысты ғылыми бағыттарды қамтитын ауқымды және мазмұнды жоба болды, атап айтқанда: еңбек нарығындағы қазіргі заманғы сын-қатерлер мен тәуекелдерге экономикалық талдау жасау; мамандықтар, салалар және өңірлер бөлінісінде кадрларға қажеттілікті айқындау әдістемесін әзірлеу; әлеуметтік стандарттарды әзірлеу, сондай-ақ әлеуметтік саясат тетіктерін жетілдіру және әлеуметтік жаңғырту контекстінде мемлекеттік басқарудың тиімділігін арттыру жөнінде ұсыныстар дайындау.

Жоба білім беру жүйесі мен экономиканың нақты сұраныстары арасындағы құрылымдық теңгерімсіздіктер мен алшақтықты егжей-тегжейлі талдауға мүмкіндік берді. Әзірленген ұсыныстар кешені еңбек нарығын мемлекеттік реттеу тиімділігін арттыруға, кадрлық болжау тетіктерін жетілдіруге және әлеуметтік саладағы тұрақтылықты қамтамасыз етуге бағытталған.

Жобада шағын, бірақ біртұтас зерттеушілер тобы жұмыс істегені ерекше құнды болды. Әріптестер арасында жылы, достық қарым-қатынас орнады. Бұл өзара құрмет, қолдау және ашық кәсіби диалог атмосферасы алға қойылған міндеттерді тиімді шешуге ғана емес, сонымен бірге жалпы ғылыми қызығушылықтар мен нәтижеге деген жауапкершілікпен біріктірілген зерттеу тобын құруға ықпал етті. Бұл еркін пікір алмасу, қызметкерлер өз пікірлерін айтудан қорықпайтын күрделі мәселелерді талқылау, зерттеуге жаңа тәсілдер ұсыну үшін маңызды болды.

2. Сіздің ойыңызша, бүгінгі таңда жас экономистерге экономикалық талдауда немесе мемлекеттік басқаруда сұранысқа ие болу үшін қандай іскерлік қасиеттер қажет?

Бүгінгі таңда жас экономистерге тек макро және микроэкономика туралы жақсы теориялық білімге ие болу жеткіліксіз. Қазіргі экономикалық аналитика және мемлекеттік басқару жүйесі кәсіби құзыреттілікті, цифрлық дағдыларды, стратегиялық ойлауды және дамыған жеке қасиеттерді біріктіруді талап етеді. Халықаралық конференциялар мен форумдарда өз зерттеулерінің нәтижелерін ұсына алу, шетелдік ғалымдармен білікті пікірталастар жүргізу үшін эконометриканың, деректерді талдаудың, сондай-ақ ағылшын тіліндегі ғылыми коммуникацияның заманауи әдістерін меңгеру маңызды.

Мемлекеттік секторда немесе аналитикада сұранысқа ие болу үшін маман барлық қасиеттер кешенін дамытуы керек, атап айтқанда: бір сәттік нәтижелерді ғана емес, сонымен қатар қабылданған шешімдердің ұзақ мерзімді салдарын көру қабілетін білдіретін жүйелік тәсіл; стратегиялық көзқарас - жаһандық процестерді түсіну (климаттық күн тәртібінен геосаясатқа дейін) және мәселелерді диагностикалау ғана емес, оларды шешудің нақты жолдарын ұсыну мүмкіндігі; цифрлық құзыреттілік - деректерді талдау құралдары мен заманауи технологияларды сенімді меңгеру; тұрақты оқытуға дайындықты қамтитын үздіксіз даму; мемлекеттік ойлау - өз жұмысында елдің ұлттық мүдделері мен ерекшеліктерін ескеру; міндеттерге креативті көзқарас және жаңа мүмкіндіктер іздеудегі бастамашылық.

1. Сіздің жеке пікіріңізше, алдағы 5-10 жылда Қазақстанның экономикалық күн тәртібін қандай зерттеу бағыттары айқындайтын болады?

Таяудағы 5-10 жылда Қазақстанның экономикалық күн тәртібін ЖІӨ мен шикізат экспортының өсуінің дәстүрлі мәселелері ғана емес, цифрландыруға, геоэкономикаға, климатқа және мемлекеттік басқаруды трансформациялауға байланысты құрылымдық өзгерістер де айқындайтын болады. Экономикалық ғылым үшін бұл классикалық макроэкономикалық зерттеулерден пәнаралық бағыттарға көшуді білдіреді.

Негізгі бағыттардың бірі жасанды интеллекттің, үлкен деректердің, платформалық экономиканың және цифрлық мемлекеттің экономикалық өсу мен еңбек нарығына әсерін зерттеу болады.

Зерттеудің екінші ірі блогы экономиканың “жасыл” трансформациясы болады. Қазақстан өңірдегі көміртекті көп қажет ететін экономикалардың бірі болып қала береді, ал көмір мен мұнай-газ секторына тәуелділік ұзақ мерзімді өсу үшін тәуекелдер туғызады. Көмірсутектерге сұраныстың жаһандық төмендеуі жағдайында Қазақстан экономиканы қалай әртараптандыра алатынын зерттеу аса маңызды болады.

Үшінші - су қауіпсіздігі және климаттық экономика. Орталық Азия үшін су факторы біртіндеп негізгі экономикалық тәуекелдердің біріне айналып келеді. Қазақстан қазірдің өзінде су тапшылығының өсуімен, мұздықтардың тозуымен және трансшекаралық өзендерге тәуелділікпен бетпе-бет келіп отыр.

Төртінші - геоэкономика және жаңа сыртқы экономикалық стратегия. Қытай мен Ресей арасындағы Қазақстан үшін бұл сыртқы экономикалық тұрақтылықтың жаңа моделін қалыптастыру қажеттілігін білдіреді. Қазақстанның Еуразияның транзиттік және қаржылық торабы ретіндегі рөлін зерттеу ерекше сұранысқа ие болады.

Адами капитал экономикасы маңызды тақырып болып қала береді. Технологиялық трансформация жағдайында шикізат емес, адами капитал негізгі ресурсқа айналады. Сондықтан білім, ғылым және еңбек нарығы саласындағы зерттеулер елдің ұзақ мерзімді экономикалық стратегиясын айқындайтын болады. Бұл бағыт Қазақстанның ЖИ және автоматтандыру дәуіріндегі бәсекеге қабілеттілігімен тікелей байланысты.

Келесі ірі блок - институттар мен мемлекеттік басқару сапасын зерттеу. Алдағы жылдары экономикалық ғылым экономиканың өсу қарқынын ғана емес, сонымен қатар институттардың сапасын, сенім деңгейін және мемлекеттік жүйенің тұрақтылығын талдайтын болады.

Жалпы, бұл Қазақстандағы экономикалық ғылым тәуекелдерді болжауға, сценарийлерді модельдеуге және мемлекет пен бизнес үшін практикалық шешімдерді әзірлеуге бағдарланған пәнаралық болады дегенді білдіреді. Экономика, технология, экология, мемлекеттік басқару және халықаралық қатынастар тоғысындағы зерттеулер аса сұранысқа ие болады.

2. Институтқа және оның қызметкерлеріне 65 жылдығына орай не тілер едіңіз?

65 жыл - бұл бай тарих пен маңызды жетістіктер ғана емес, сондай-ақ болашақ табыстардың берік негізі. Институтқа еліміздің жетекші ғылыми-зерттеу орталықтарының бірі ретінде одан әрі өркендеу, орнықты даму және оның беделін нығайту тілеймін. Институт жаңа идеяларды тудыру, жоғары білікті кадрларды даярлау және мемлекет пен қоғам талап ететін ғылыми негізделген шешімдерді әзірлеу алаңы болып қала берсін.

Институт қызметкерлеріне зор денсаулық, қуат, кәсіби шабыт және жаңа ғылыми жетістіктер тілегіміз келеді. Сіздердің еңбегіңіз әрдайым лайықты танылсын, зерттеулер практикалық қолданысын тапсын, ал ұжымдағы орта шығармашылыққа, өзара қолдауға толы болсын, елімізге ең маңызды және қажетті жобаларды сәтті жүзеге асыруға ықпал ете берсін.