Транзиттен көлік хабына: теміржол дәліздері Қазақстан экономикасын қалай өзгертуде

Неліктен шекарадан өтудің жылдамдығы көлік бағыттарының бәсекеге қабілеттілігінің негізгі факторларының біріне айналып отыр? Қазақстанға транзиттік аумақ рөлінен толыққанды көлік хабына айналу үшін не қажет? Өсіп келе жатқан жүк ағынын ел ішіндегі инвестицияларға, жаңа өндірістерге, жұмыс орындарына және қосылған құнға қалай айналдыруға болады?

Бұл туралы Экономикалық зерттеулер институтының жетекші ғылыми қызметкері Азамат Нурсеитов айтып берді.

1. Теміржол дәліздерін дамыту халықаралық транзит көлемінің тікелей өсуінен бөлек, Қазақстан экономикасына қандай мүмкіндіктер береді?

Транзит – бұл Қазақстан аумағы арқылы өткені үшін алынатын төлем ғана емес. Теміржол дәліздерін дамыту еліміздің бүкіл экономикасы үшін қуатты мультипликатор ретінде қызмет етеді.

Біріншіден, бұл – экономикалық дамудың драйвері. 2025 жылы көлік саласының Қазақстанның ЖІӨ-дегі үлесі шамамен 6%-ды құрап, нақты өсім 19%-дан асты. Көлік саласы ел экономикасының дамуына ықпал ететін негізгі факторлардың біріне айналып келеді.

Екіншіден, бұл – сабақтас салалардың дамуы. Теміржолдардың өткізу қабілеті артқан кезде бизнес белсенділігі жанданып, қойма қызметтеріне, жөндеу жұмыстарына, IT-сервистерге, сақтандыру және қаржылық қызметтерге сұраныс артады. Орта дәлізді (ТХКБ - Транскаспий халықаралық көлік бағдары) мысалға алайық. Бұл бағыт бойынша тасымал көлемі 4,5 млн тоннаға жетіп, жеткізу уақыты екі есеге қысқарды – бір айдан шамамен екі аптаға дейін. Бүгінде ТХКБ – бұл жай ғана рельстер мен вагондар емес, мультимодальды логистикалық жүйе.

Үшіншіден, бұл – отандық өнеркәсіпке тапсырыстар. Мыңдаған шақырым теміржол салу – отандық өндірістен 150 мың тонна рельске, 2 млн-нан астам шпалға тікелей тапсырыс беру, сондай-ақ өңірлерде мыңдаған жұмыс орындарын құру деген сөз.

Түпкі мақсат – Қазақстан арқылы өтетін пойыздар санын жай ғана көбейту емес, жүк ағындарының өсуіне қарай бизнес, инвестициялар, қызметтер мен қосылған құн көлемін арттыруды қамтамасыз ету. Біздің міндетіміз – «жүк Қазақстан аумағы арқылы транзитпен өтеді» моделінен «жүк ағыны Қазақстан ішінде қосылған құн қалыптастырады» моделіне көшу

2. Шекарадан және жалпы көлік бағыты бойынша жүкті өткізу жылдамдығы Қазақстанның бәсекеге қабілеттілігінің маңызды факторы болып табылуының себебі неде?

Халықаралық логистикада теміржолдың шақырымдары емес, жүкті «есіктен есікке дейін» жеткізудің жылдамдығы, құны және болжамдылығы сатып алынады. Жүк иесі үшін біздің теміржолдарымыз қаншалықты мінсіз болғаны маңызды емес, егер пойыз шекарада бірнеше күн тұрып қалса. Әрбір бос тұрып қалған сағат – бизнес үшін айналымнан шығарылған капитал.

Бүгінде жылдамдық пен цифрландыру маршрут экономикасын өзгерте алады. Орта дәліз бойынша жүкті жеткізу уақытын бір айдан 13–17 күнге дейін қысқарту бұл бағытты әлемдік бизнес үшін тартымды ете түсті. Ал кедендік рәсімдерді цифрландырудың арқасында контейнерлік пойызды өңдеу уақыты үш сағаттан 30 минутқа дейін қысқарып, 6 есе азайды.

Алайда болжамдылық барынша жоғары жылдамдықтан да маңызды. Бизнеске белгіленген мерзімде – күтпеген кідірістер мен болжанбаған бос тұрып қалуларсыз – жеткізудің кепілдігі қажет. Ол Қытайдан Еуропаға дейінгі бүкіл маршрутты бағалайды. Егер біздің учаскемізде жылдамдық жоғары болып, ал одан әрі жолда кептеліс туындаса, бүкіл маршруттың бәсекеге қабілеттілігі төмендейді. Мұндай жағдайда жүк жөнелтуші басқа бағытты таңдауы мүмкін.

Сондықтан транзиттік тасымалдарда бәсекелестік теміржолдардың шақырымдары үшін емес, жеткізудің болжамдылығы, уақыты мен құны үшін жүреді.

3. Қазақстан тек транзиттік аумақ емес, толыққанды көлік хабына айналуы үшін не істеу қажет?

Толыққанды көлік хабына айналу үшін тек «транзиттік көпір» рөлінде қалмай, жүк ағыны жаңа жобаларға, өндірістерге және жұмыс орындарына айналатын экожүйе қалыптастыру қажет. Бұл үшін үш басым бағытқа назар аудару керек.

Бірінші бағыт – инфрақұрылымдағы «тар орындарды» жою. 2025 жылы теміржол көлігімен 320 млн тонна жүк тасымалданды, оның шамамен 37 млн тоннасы транзитке тиесілі болды. Бұл инфрақұрылымға түсетін едәуір жүктемені білдіреді. Сондықтан теміржолдың жекелеген учаскелерін ғана емес, бүкіл маршрутты бірыңғай тізбек ретінде дамыту қажет: теміржол жолдары, шекара өткелдері, теңіз порттары және құрғақ терминалдар.

Екінші басымдық – «ақылды» цифрлық шекара. Жүктерді жаппай физикалық тексеруден тәуекелге бағдарланған бақылауға және «бір терезе» жүйесіне көшу қажет. Әкімшілік рәсімдер мен бюрократия неғұрлым аз болса, жүктердің шекарадан өту жылдамдығы соғұрлым жоғары болады.

Үшінші басымдық – көлік дәліздері бойында өндірістерді дамыту. Егер контейнер Қазақстан аумағын жай ғана кесіп өтетін болса, ел үшін экономикалық әсері шектеулі болады. Жүк ағындарының айналасында логистикалық орталықтар, құрастыру өндірістері, жүктерді өңдеу кәсіпорындары және ілеспе сервистік қызметтер дамуы тиіс.

Көлік хабы – бұл жай ғана сауда жолдарының қиылысатын нүктесі емес екенін түсіну маңызды. Бұл – жүк ағындары Қазақстан үшін жаңа қосылған құнды, инвестицияларды, өндірістер мен жұмыс орындарын қалыптастыратын кеңістік.