5%-тен жоғары өсім: Қазақстан экономиканы не есебінен дамытуды жөн көріп отыр

Бұл туралы Макроэкономикалық зерттеулер және болжау орталығының аға сарапшысы Рамазан Есенғазиев сұхбатта айтып берді.

Халықаралық ұйымдардың болжамдары шынымен де әртүрлі, алайда олардың көпшілігі Қазақстан Республикасының 2027–2029 жылдарға арналған әлеуметтік-экономикалық даму болжамынан (бұдан әрі – ӘЭДБ) төменірек экономикалық өсім қарқынын көздейді.

Сонымен қатар, ЕАДБ-ның бағалауы Үкіметтің болжамына жақын және 2026-2028 жылдары жылына 5,5%-ке тең. ӘЭДБ мәліметі бойынша, Қазақстанның ЖІӨ-нің орташа жылдық өсімі 2027–2029 жылдары 5,4% деңгейінде болжанады: 2027 жылы 5,3%, 2028 жылы 5,5% және 2029 жылы 5,4%.

Үкіметтің неғұрлым жоғары болжамы, ең алдымен, жоғары инвестициялық белсенділіктің сақталуы және шикізаттық емес салалардың жедел дамуы туралы болжамға негізделген. ӘЭДБ-ның базалық нұсқасында 2027–2029 жылдары негізгі капиталға жалпы салымның орташа жылдық өсімі 9,9%, түпкілікті тұтыну 4,7%, тауарлар мен көрсетілетін қызметтер экспорты 1,4%, импорт 3,4% деңгейінде болжанады. ЖІӨ-нің 30%-тен астамы инвестицияларға тиесілі болады.

ӘЭДБ-да инвестициялар қосымша жиынтық сұраныстың көзі ретінде ғана емес, сонымен қатар өндірістік әлеуетті кеңейту факторы ретінде де қарастырылатынын атап кеткен жөн. Өңдеу өнеркәсібінің өсімі жылына орта есеппен 5,9%-ке, құрылыста 16,5%-ке, көлік және қоймалауда 10,4%-ке, ақпарат және байланыста 9,2%-ке болжанып отыр. Бұл қарқын жаңа өндірістік қуаттарды іске қосумен, негізгі қорларды жаңғыртумен, отандық шикізатты тереңірек өңдеумен, көлік және энергетика инфрақұрылымын дамытумен, цифрландырумен және жасанды интеллект технологияларын енгізумен байланысты.

Көптеген халықаралық ұйымдар мұндай өсу қарқынын сақтау мүмкіндігін анағұрлым сақтықпен бағалайды. ХВФ Қазақстанның 2025 жылы әлеуетті деңгейден айтарлықтай жоғары өскенін көрсетеді: жылдың алғашқы он айында өсім 6,4%-ке жетті, ал әлеуетті өсім жылына 3-4% деңгейінде бағаланады. ХВФ бұл үдеуді ішкі сұраныстың күшеюімен, фискалдық ынталандырумен, тұтынушылық несиелендірудің өсуімен және квазимемлекеттік сектор инвестицияларының ұлғаюымен байланыстырады. ХВҚ базалық сценарийде 2026 жылы 4,6%, 2027 жылы 4,4% өсім күтеді, ал орта мерзімді перспективада шамамен 3,5% болады деп болжайды.

Сонымен қатар, ХВҚ мемлекеттік инфрақұрылымдық инвестициялардың оң әсерінің жоққа шығарылуын болжамайды. Керісінше, ХВҚ бюджеттік және квазибюджеттік шығындар арқылы ірі инфрақұрылымдық жобаларды жүзеге асыруды мұнайға жатпайтын әлеуетті өсімді арттыру факторы ретінде бағалайды, бірақ бұл әсерді болжамды кезеңнің соңына қарай әлеуетті өсімнің шамамен 4%-не дейін орташа деп бағалайды. Басқаша айтқанда, негізгі алшақтық инвестициялардың өсу факторы ретінде танылатынына немесе танылмайтынына байланысты емес, инвестициялардың өндірістік қуат пен өнімділіктің тұрақты кеңеюіне қаншалықты және қандай жылдамдықпен трансформацияланатынына әртүрлі баға беруге байланысты.

Дүниежүзілік банк те осындай тәжірибені қолданады. Оның бағалауы бойынша, Қазақстан экономикасы 2024-2025 жылдардың көп бөлігінде әлеуетті деңгейден жоғары жұмыс істеді. 2025 жылғы 6,5%-ке өсім инвестициялардың жедел өсуімен қатар жүрді, оның айтарлықтай бөлігі инфрақұрылымдық жобалармен және мемлекеттік компаниялардың квазибюджеттік шығындарымен байланысты. Дүниежүзілік банктің базалық болжамы бойынша, ЖІӨ өсімі 2026 жылы 4,6%, 2027 жылы 3,9% және 2028 жылы 3,5% болады; бұдан әрі өсу қарқыны тұрақты траекторияға жақындайды.

Осылайша, Үкімет пен халықаралық ұйымдардың болжамдары арасындағы айырмашылық ең алдымен инвестициялық серпіннің ұзақтығын, оның жеке сұранысқа әсерін және ең бастысы, инвестициялардың өнімділік пен әлеуетті шығарылымның өсуіне айналу дәрежесін әртүрлі бағалаудан туындайды. ӘЭДБ экономиканың өндірістік қуаттарын кеңейтуге бағытталған ауқымды инвестициялық циклді жүзеге асырудан және оның сұраныс әсерінен біртіндеп өтуінен туындайды. Халықаралық ұйымдардың көпшілігі өндіріс теңсіздігінің оң айырмашылығын біртіндеп жабуды және әлеуетті өсуді барынша ұстамды түрде арттыруды болжайды.

Үкіметтің болжамын алдын ала іске аспайтын деп қарастыруға болмайтынын атап өткен жөн: ЕАДБ-нің 2026-2028 жылдарға арналған болжамы да жыл сайын 5,5% құрайды және жоғары инвестициялық белсенділікке, инфрақұрылымдық дамуға, әртараптандыруға және жаңа салалық драйверлердің қалыптасуына негізделген.

Нәтижесінде, ӘЭДБ болжамын 5% жоғары деңгейде жүзеге асыру жоспарланған инвестициялық жобаларды орындауға ғана емес, сонымен қатар бұл инвестициялардың өндірістік қуатты, өнімділікті, жеке инвестицияларды және экспорттық әлеуетті арттыруға қаншалықты тез айналатынына да байланысты.

Мемлекеттік инвестициялар ірі инфрақұрылымдық және өндірістік жобаларға экономикалық өсудің жоғары қарқынын қолдауға қабілетті, алайда мемлекеттік сұраныс есебінен бұл серпінді үнемі сақтап қалу мүмкін емес.

Экономика өндірістік қуаттардың шегіне жақындаған сайын, мемлекеттік ынталандыру нақты өнімнің өсуіне аз ғана үлес қосады. Артық сұраныс макроэкономикалық теңгерімсіздіктерге айнала бастайды: инфляцияның жеделдеуі, жалақының шамадан тыс өсуі және импорттың ұлғаюы. Инфляцияны тежеу үшін Ұлттық Банк базалық мөлшерлемені көтеруге мәжбүр, ал несиелердің жоғары құны жеке бизнестің инвестициялық белсенділігін тежейді. Нәтижесінде, бұрынғы қарқындылықты сақтау үшін мемлекетке ақша құю көлемін үнемі арттыру қажет, бұл бюджет жүктемесін күшейтіп, шаралардың тиімділігін төмендетеді.

Сондықтан тұрақты экономикалық өсу үшін жеке сектордың рөлін күшейту қажет. Мемлекет қуатты бастапқы серпін бере алады, бірақ нарықтық тетіктерді ұзақ және тиімді алмастыра алмайды. Жеке сектор капиталды орталықсыздандырылған түрде, нақты сұранысқа, шығындарға және өтеуге икемді түрде бағыттай отырып бөледі. Нарықтық бәсеке бизнесті жаңа технологияларды енгізуге, өнімділікті арттыруға және экспорттық әлеуетті дамытуға мәжбүр етеді, бұл ірі мемлекеттік құрылыстар аяқталғаннан кейін де үздіксіз инвестициялық циклді қамтамасыз етеді.

Бұл ретте мемлекеттің рөлі стратегиялық маңызды, бюджет қаражаты жеке капиталды алмастырмауы керек – олардың функциясы жеке инвестициялардың катализаторы ретінде әрекет ету. Мемлекеттік қаржыландыруды құрылымдық және инфрақұрылымдық шектеулерді (энергетика, көлік, тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық салаларында) жоюға, сондай-ақ бизнес үшін ұзақ мерзімді инвестициялау тәуекелдерін азайтуға бағыттау орынды.

Осылайша, мемлекеттік жобалар экономикаға қажетті бастапқы серпін береді, бірақ тұрақты ұзақ мерзімді даму мен макроэкономикалық тұрақтылыққа тек жеке өндіріс пен жеке инвестицияларды кеңейту арқылы ғана қол жеткізуге болады.