Эль-Ниньо әлемдік азық-түлік нарығын өзгертеді: Қазақстан үшін қандай мүмкіндіктер ашылады?

Бұл туралы Экономикалық зерттеулер институтының Климаттың өзгеруі орталығының сарапшысы Аяулым Бақтиярқызы сұхбатында баяндады.

1. Эль-Ниньо сияқты климаттық құбылыстар әлемдік азық-түлік нарықтарын қалай өзгерте алады?

Эль-Ниньо – бұл экваторлық Тынық мұхитының орталық және шығыс бөліктеріндегі су бетінің температурасының қалыптан тыс жоғарылауымен байланысты климаттық құбылыс. Ол тұрақты емес, әдетте екі-жеті жылдық аралықта пайда болады және атмосфералық айналымға әсер етеді, жауын-шашынның таралуын және әлемнің әртүрлі аймақтарындағы температура режимін өзгертеді. Нәтижесінде кейбір елдер ұзаққа созылған құрғақшылық пен қатты ыстыққа, ал басқалары қатты жауын-шашын мен су тасқынына тап болады. Бұл өзгерістер өнімділіктің төмендеуіне, ауылшаруашылық циклдерінің бұзылуына және азық-түлік өндірісінің үзілуіне әкелуі мүмкін.

Эль-Ниньоның тікелей әсері ауылшаруашылық өндірісінің өзгеруіне байланысты. Жауын-шашынның азаюы және температураның жоғарылауы суару үшін судың қолжетімділігін шектеуі, дақылдарды өсіру жағдайларын нашарлатуы және фермерлерді егіс жұмыстарына төзуге, егіс алқаптарын қысқартуға немесе өсірілген дақылдарды өзгертуге мәжбүр етуі мүмкін. Басқа аймақтарда шамадан тыс жауын-шашын мен су тасқыны дақылдарды зақымдауы және егін жинауды қиындатуы мүмкін.

Мысалы, Оңтүстік-Шығыс Азияда жаңбырлы маусым ауыл шаруашылығын сумен қамтамасыз етуде шешуші рөл атқарады. Индонезиядағы құрғақ жағдайлар су тапшылығын күшейтіп, орман мен шымтезек өрттерінің қаупін арттыруы мүмкін. Ауа-райының қолайсыздығы күріш пен пальма майын өндіруге қауіп төндіреді, ал температураның жоғарылауы мен жауын-шашынның өзгеруі балық аулауға теріс әсер етуі мүмкін.

Эль-Ниньоның әсерінен басқа да ірі ауылшаруашылық аймақтары болуы мүмкін. Бразилияда қарқынды жауын-шашын қант қамысын жинау мен өңдеуді қиындатуы мүмкін, ал Үндістан мен Таиландтағы құрғақшылық өнімділікті төмендетуі мүмкін.

Оның салдары әсіресе негізгі табыс пен күнкөріс көзі ретінде ауыл шаруашылығына тәуелді халықтың азық-түлік қауіпсіздігі үшін ауыр. Өнімділіктің төмендеуі ауылшаруашылық өндірушілерінің кірістерін азайтады, жергілікті нарықтарда азық-түліктің қолжетімділігін шектейді және үй шаруашылықтарының бағаның өсуіне осалдығын арттырады. БҰҰ-ның Дүниежүзілік азық-түлік бағдарламасының бағалауы бойынша, қарастырылып отырған болжамды сценарийде 2027 жылдың соңына қарай кем дегенде 49 миллион адам азық-түлік тапшылығына тап болуы мүмкін.

2. Елдердің бір тобында егіннің азаюы халықаралық сұранысқа, ұсынысқа және сауда ағындарына қалай әсер етеді?

Ауылшаруашылық өнімдерін ірі өндірушілер мен экспорттаушылар елдеріндегі егіннің азаюы әлемдік азық-түлік нарықтарына айтарлықтай әсер етуі мүмкін. Халықаралық сауда жағдайында өндірістің жергілікті шығындары әлемдік нарықтағы ұсыныстың төмендеуіне, сауда ағындарының өзгеруіне және бағаның құбылмалылығының артуына әкеледі. Салдардың ауқымы зардап шеккен елдердің әлемдік өндіріс пен экспорттағы үлесіне, өнім қорларының болуына және басқа жеткізушілердің өндіріс көлемін ұлғайту мүмкіндігіне байланысты.

Бастапқыда егіннің азаюы ішкі тұтыну мен экспортқа қолжетімді өнім көлемін азайтады. Егер ел өз нарығын қамтамасыз етуге ұмтылса, ол ішкі бағаны ұстап тұру және тапшылық қаупін азайту үшін экспортты шектей алады. Нәтижесінде халықаралық нарықта одан да аз өнім бар, бұл бағаға қысымды күшейтеді және импорттаушы елдер үшін белгісіздікті арттырады.

Сонымен бірге халықаралық сұраныстың құрылымы өзгеріп келеді. Өз өнімдерінің тапшылығына тап болған елдер, егер жеткілікті қаржылық ресурстарға ие болса және баламалы жеткізушілерге қол жеткізе алса, шетелде сатып алуды көбейтеді. Әлемдік ұсыныстың қысқаруымен импорттық сұраныстың артуы бағаның одан әрі өсуіне әкелуі мүмкін. Бұл ретте, бюджеттік мүмкіндіктері шектеулі және халықтың сатып алу қабілеті төмен мемлекеттер азық-түлікпен қамтамасыз етілмеу тәуекелдерінің жоғарылауына тап болады.

Мысал ретінде күріш нарығын келтіруге болады. Үндістан, Вьетнам және Таиланд осы мәдениеттің әлемдегі ең ірі экспорттаушыларының қатарына жатады. Осы елдердің бірінде немесе бірнешеуінде өндірістің төмендеуі экспортты азайтып, импорттаушыларды балама жеткізушілерді іздеуге мәжбүр етуі мүмкін. Алайда, ауыстыру мүмкіндіктері шектеулі: басқа елдерде ашылмалы ұсынысты тез өтеу үшін әрдайым жеткілікті тауарлық-материалдық құндылықтар немесе еркін экспорттық көлемдер бола бермейді.

Осыған ұқсас процестер Индонезия мен Малайзия әлемдік өндіріс пен экспортта жетекші рөл атқаратын пальма майы нарығында мүмкін. Бұл елдердегі өнімділіктің төмендеуі импорттаушыларды басқа өсімдік майларына, соның ішінде соя мен күнбағысқа ауысуға ынталандыруы мүмкін. Бұл бір-бірін алмастыратын тауарлар арасында баға соққысының таралу әсерін тудырады және қолайсыз ауа-райына тікелей әсер етпейтін нарықтарға әсер етуі мүмкін.

Ұсыныс пен сауда ағындарының өзгеруі шикізат бағасында ғана емес, сонымен қатар соңғы өнімдердің құнында да көрінеді. Мысалы, қант бағасының өсуі тамақ өндірушілердің шығындарын арттырады және тұтынушыларға ауысуы мүмкін. Сол сияқты, өсімдік майлары мен дәнді дақылдардың қымбаттауы тамақ өнеркәсібі мен мал шаруашылығының шығындарын арттырады, бұл инфляциялық қысымның бүкіл азық-түлік тізбегіне таралуына ықпал етеді.

3. Қазақстан Эль-Ниньо салдарынан азық-түлікке әлемдік сұраныстың өзгеруіне қаншалықты мүдделі болуы мүмкін? Қандай экономикалық мүмкіндіктер туындауы мүмкін және елдің оларды пайдалану қабілеті неге байланысты?

Қазақстан әлемдік сұранысты, ең алдымен, астық және оларды қайта өңдеу өнімдерін экспорттаушы ретінде өзгертуге мүдделі, өйткені Эль-Ниньо сияқты климаттық ауытқулар планетаның дәстүрлі аграрлық аймақтарының азық-түлік қауіпсіздігіне нұқсан келтіреді.

Экспорттық кірістердің өсуі әлемдік бағаның өсуі есебінен де, жеткізілімдердің нақты көлемінің ұлғаюы есебінен де орын алуы мүмкін. 2026 жылдың алғашқы сегіз айында қазақстандық бидайдың экспорты, келтірілген деректерге сәйкес, 1,25 млрд АҚШ долларына (+26,5%), ал ұн 400 млн долларға (+36%) дейін ұлғайды.

Қосымша мүмкіндіктер жаңа нарықтарға шығумен байланысты: 2025/2026 маркетингтік жылы астық экспорты 16 млн тоннаға жетті — бұл соңғы 20 жылдағы ең жоғары көрсеткіш. Жаңа экспорттық бағыттардың қатарына Марокко, Алжир, БАӘ және Вьетнам кіреді. Жеткізуді кеңейтуде мемлекеттік қолдау, оның ішінде астықты алыс нарықтарға экспорттау кезінде көлік шығындарын субсидиялау маңызды рөл атқарады.

Қосылған құны анағұрлым жоғары өнім экспортын дамыту да перспективалы бағыт болып табылады. Жоғарыда келтірілген мәліметтер бойынша, 2026 жылы Қазақстанның аграрлық экспортының 52%-дан астамы қайта өңделген өнімге тиесілі болды. Күнбағыс майының экспорты 48,5%-ға өсіп, 672,8 миллион АҚШ долларына жетті, бұл елге осы өнімдерді әлемдегі ең ірі алты экспорттаушыға кіруге мүмкіндік берді. Дайын мал азығын сату 60,8%-ға, 577,6 миллион долларға дейін өсті.

Бұл ретте, Эль-Ниньо экспорттың тұрақты өсуіне кепілдік бермейді. Құбылыс циклдік сипатқа ие, ал қосымша сұраныс пен бағаның өсуі уақытша болуы мүмкін. Өндірісті қалпына келтіргеннен кейін зардап шеккен елдерде әлемдік бағалар төмендеуі мүмкін. Сондықтан Қазақстан үшін қысқа мерзімді мүмкіндіктерді пайдалану ғана емес, сонымен қатар жаңа нарықтардағы позицияларды бекіту, қайта өңдеуді дамыту және экспорттық инфрақұрылымның тиімділігін арттыру маңызды.

4. Бүгін Қазақстанның әлемдік ауыл шаруашылығы нарықтарындағы мүмкіндіктерін не шектейді? Қандай факторлар анықтаушы болып табылады: өндіріс көлемі, құны, сапасы, қайта өңдеу, логистика, сауда кедергілері немесе басқа экспорттаушылармен бәсекелестік пе?

Негізгі шектеулер өндірістік, логистикалық және сауда факторларының жиынтығымен байланысты.

Біріншіден, өнімділік ауа-райына, ылғалдың қолжетімділігіне, топырақ жағдайына және қолданылатын технологияларға байланысты. Қолайлы баға жағдайында да, егер өнім жеткіліксіз немесе тұрақсыз болса, экспорттық әлеует шектеулі болады. Мысалы, 2021 жылғы құрғақшылық Қазақстанның өсімдік шаруашылығы өнімінің көлемін құндық мәнде 6,7%-ға қысқартуға әкелді. Ал 2024 жылғы су тасқыны ауылдық жерлерді бұзып, ауылшаруашылық инфрақұрылымына қосымша қауіп төндірді. Яғни, экстремалды ауа-райы құбылыстары экспорттық әлеуетті шектеуі мүмкін.

Бұдан басқа, құрлықішілік ел бола отырып, Қазақстан теміржол шекара өткелдеріне, транзиттік бағыттарға және басқа мемлекеттердің порт инфрақұрылымына тәуелді. Жекелеген учаскелердің шамадан тыс жүктелуі, тасымалдаудың сәйкес келмеуі және өткізу қабілеттілігінің шектеулері жеткізу мерзімі мен экспорт құнын арттыруы мүмкін. Дәнді және майлы дақылдарды жеткізу үшін бұл өте маңызды: кідірістер сақтау шығындарын арттырады және өнімнің бағалық бәсекеге қабілеттілігін төмендетуі мүмкін. Ресей арқылы транзит жағдайлары өзгерген кезде, соның ішінде Балтық теңізі порттарына бағыттарды пайдалану кезінде қосымша тәуекелдер туындайды, бұл балама бағыттарды іздеуді ынталандырады. Транскаспий халықаралық көлік бағытын дамыту әртараптандыру мүмкіндіктерін кеңейтеді, алайда теміржол, порт және теңіз инфрақұрылымының келісілген жұмысын талап етеді.

Сондай-ақ, экспорт кезінде импорттаушы елдердің фитосанитариялық талаптары қол жеткізудің қосымша шарты болып табылады. Қазақстандық бидайды Қытайға жеткізу үшін астықтың шығу тегіне, оны тазартуға, карантиндік зиянкестердің болмауына және сақтау мен тасымалдау жағдайларына қойылатын талаптар көзделген. Осы талаптарға сәйкес келмеу белгілі бір партияның кешігуіне немесе қабылданбауына әкелуі мүмкін.

5. Әлемдік азық түлік бағасының өзгеруі бір мезгілде қазақстандық экспорттаушылар үшін артықшылықтар мен ішкі нарық үшін тәуекелдер туғыза ала ма?

Жаһандық нарықтардағы бағаның өсуі бір мезгілде бизнес үшін үлкен мүмкіндіктер ашады және қарапайым азаматтар үшін елеулі сын қатерлер туғызады.

Бидайға, арпаға, майлы дақылдарға және оларды қайта өңдеу өнімдеріне әлемдік бағаның өсуі қазақстандық өндірушілердің экспорттық түсімін арттыруы мүмкін. Егін және қолжетімді көлік инфрақұрылымы бар болса, бұл жеткізілімдердің кеңеюін ынталандырады және ауылшаруашылық өнімдерін өндіруге, сақтауға және өңдеуге инвестициялардың тартымдылығын арттырады. Сондай-ақ, алынған пайданы ірі холдингтер техниканы жаңғыртуға, сапалы тұқым сатып алуға және инфрақұрылымды дамытуға бағыттай алады. Алайда, егер экспорт тиімдірек болса, өндірушілер өнімнің үлкен үлесін сыртқы нарықтарға бағыттай алады. Бұл ішкі ұсынысты қысқартуға және ішкі бағаларға, соның ішінде ұн, нан, өсімдік майы және мал азығына қысымды күшейтуге қабілетті. Нәтижесінде экспорттаушылар табысының өсуі қайта өңдеу кәсіпорындары мен үй шаруашылықтары шығындарының ұлғаюымен қатар жүруі мүмкін. Негізгі азық-түлік бағасының өсуі халықтың әлеуметтік осал топтарына қатты әсер етіп, азаматтардың азық-түлік шығындарын арттыратынын ескеру қажет.

Осындай тәуекелдерді жеңілдету үшін мемлекет өндірісті және қайта өңдеуді қолдай отырып, жекелеген тауарлардың экспортына, квоталарға және басқа да реттеу шараларына уақытша шектеулер қолдана алады.

6. Қазақстан халықаралық сұраныстың өзгеруіне қаншалықты жедел ден қоя алады?

Бұл экономиканың нақты секторына байланысты. Мұнай, уран және кен өндіру секторы ұзақ мерзімді сервистік келісімшарттармен, ұңғымалардың технологиялық шектеулерімен және ОПЕК+ квоталарымен қатаң реттеледі, сондықтан сұраныс күрт өзгерген кезде экспорт көлемін жедел арттыру немесе қайта бағыттау қиын.

Екінші жағынан, Қазақстан Азия және Таяу Шығыс өңірлеріндегі азық-түлік тапшылығына жедел ден қойып отыр. Органикалық өнімдер мен дәнді дақылдарға сұраныстың артуы кезінде Қазақстан экспорттық ағындарды Қытайға, Орталық Азия мен Иранға жылдам бағыттайды. Бірақ сұраныстың өзгеруіне тез жауап беру қабілеті тауарлық-материалдық құндылықтардың болуына, өндірісті ұлғайту мүмкіндіктеріне, вагондар мен тасымалдау қуаттарының қолжетімділігіне, сондай-ақ тасымалдау жағдайларына байланысты. Талаптарды келісу және жаңа нарықтарға қол жеткізу үшін қосымша уақыт қажет. Сондықтан Қазақстан өнім мен дайын логистика болған кезде, жеткізілімдерді тез арттыра алады, алайда ұзақ мерзімді перспективада экспорттық реакцияның тұрақтылығы инфрақұрылымның дамуына, қайта өңдеуге және өнімді шетелде жылжыту тетіктеріне байланысты болады.

Ол үшін Қазақстан Транскаспий халықаралық көлік бағытын (ТХКМ) белсенді дамытып келеді. Каспий теңізі, Әзірбайжан және Грузия арқылы Қытай мен Орталық Азияны Еуропамен байланыстыратын Маршрут жоғары динамиканы көрсетеді: соңғы жылдары ол бойынша тасымалдау көлемі едәуір өсті, ал контейнерлік транзит ондаған мың ЖФЭ дейін жетті, бұл ретте, дәліздің өткізу қабілеті жылына 10 млн тоннаға дейін жүйелі түрде кеңейтіледі. Геосаяси тұрақсыздық пен трансшекаралық күйзеліс жағдайында ТХКМ Қазақстанға және оның көршілеріне құрлық пен теңіз ағындарын дәстүрлі Солтүстік жолдарды айналып өтуге жылдам бағыттауға мүмкіндік береді.

7. Елдің алдыңғы тәжірибесі нені көрсетеді: экспорттаушылар жеткізу бағыттарын қаншалықты икемді түрде өзгерте алады және бұл ретте, қандай құрылымдық шектеулер туындайды?

Агроөнеркәсіптік кешен (АӨК), қара және түсті металлургия, тамақ және химия өнеркәсібі сияқты жоғары бейімделгіш секторларда қазақстандық экспорттаушылар жоғары тиімділікті көрсетеді. Иранға, Әзірбайжанға, Солтүстік Африка елдеріне және басқа бағыттарға астық экспортын кеңейту нарықтарды әртараптандыру әлеуетін көрсетеді. Алайда, мұндай қайта бағдарлау жаңа сатып алушыларды іздеуді ғана емес, сонымен бірге жеткізудің бәсекеге қабілетті құнын, импорттаушылардың талаптарына сәйкестігін және қажетті инфрақұрылымның болуын қамтамасыз етуді талап етеді.

Алайда, шикізат секторында Қазақстан құрылымдық шектеулерге тап болады. Шикі мұнай экспортының 80%-дан астамы Каспий құбыр консорциумына (КҚК) тиесілі, сондықтан оның үзілістерін өткізу қабілеті айтарлықтай төмен баламалы бағыттармен тез өтеу мүмкін емес.

Қосымша шектеулер танкер флотының жетіспеушілігімен, порттардың тасымалдау қуаттылығымен және теміржол тораптарының өткізу қабілеттілігімен байланысты. Мұнайдың қайта бағытталуы шикізат сипаттамалары мен құбырлар мен мұнай өңдеу зауыттарының техникалық талаптарының айырмашылығымен қиындайды.