Эль-Ниньо әлемдік азық-түлік бағаларына қалай әсер етеді және Қазақстан үшін қандай мүмкіндік береді?

17.11.2026

Сұхбатта Климаттың өзгеруі орталығының сарапшысы Аяулым Бахтияркызы климаттық ауытқулар әлемдік азық-түлік нарықтарын қалай өзгертетіні, қазақстандық экспорттаушылар үшін қандай перспективалар туғызатыны және ішкі нарық қандай тәуекелдерге тап болуы мүмкін екені туралы айтып берді. Сарапшы Қазақстанның экспорттық әлеуетіне, ауыл шаруашылығы өнімін қайта өңдеуді дамытуға және жаңа нарықтарды игерудегі логистиканың рөліне ерекше назар аударды.

Эль-Ниньо сияқты климаттық құбылыстар әлемдік азық-түлік нарықтарын қалай өзгертуі мүмкін?

Эль-Ниньо – Тынық мұхитының экваторлық бөлігінің орталық және шығыс аудандарында су бетінің температурасы аномальды жоғарылауымен байланысты климаттық құбылыс. Ол тұрақсыз, әдетте екі-жеті жыл аралықпен пайда болып, атмосфералық айналымға әсер етеді және әлемнің түрлі өңірлеріндегі жауын-шашынның таралуы мен температуралық режимді өзгертеді. Нәтижесінде бір елдер ұзаққа созылған құрғақшылық пен экстремалды аптап ыстыққа, ал басқалары қарқынды жауын-шашын мен су тасқынына тап болады. Бұл өзгерістер егін шығымдылығының төмендеуіне, ауыл шаруашылығы циклдерінің бұзылуына және азық-түлік өндірісіндегі іркілістерге әкелуі мүмкін.

Эль-Ниньоның неғұрлым тікелей әсері ауыл шаруашылығы өндірісі жағдайларының өзгеруімен байланысты. Жауын-шашынның азаюы және температураның көтерілуі суармалы суға қолжетімділікті шектеп, ауыл шаруашылығы дақылдарын өсіру жағдайын нашарлатуы, сондай-ақ фермерлерді егіс жұмыстарын кейінге қалдыруға, егіс алқаптарын қысқартуға немесе өсірілетін дақылдарды ауыстыруға мәжбүрлеуі мүмкін. Басқа өңірлерде шамадан тыс жауын-шашын мен су тасқыны егістікті зақымдап, егін жинауды қиындатуы мүмкін.

Мысалы, Оңтүстік-Шығыс Азияда жаңбыр маусымы ауыл шаруашылығын сумен қамтамасыз етуде шешуші рөл атқарады. Индонезиядағы құрғақ жағдайлар су ресурстарының тапшылығын күшейтіп, орман және шымтезек өрттерінің қаупін арттыруы мүмкін. Қолайсыз ауа райы жағдайлары күріш пен пальма майы өндірісіне де тәуекел туғызады, ал температураның көтерілуі мен жауын-шашын режимінің өзгеруі балық аулауға теріс әсер етеді.

Эль-Ниньо әсеріне басқа да ірі ауыл шаруашылығы өңірлері ұшырауы мүмкін. Бразилияда қарқынды жауын-шашын қант құрағын жинау мен қайта өңдеуді қиындатып, ал Үндістан мен Таиландтағы құрғақшылық егін шығымдылығын төмендету қаупі бар.

Ауыл шаруашылығы негізгі табыс және күнкөріс көзі болып табылатын халықтың азық-түлік қауіпсіздігі үшін салдары аса ауыр. Егін шығымдылығының төмендеуі ауыл шаруашылығы өндірушілерінің табысын қысқартады, жергілікті нарықтардағы азық-түліктің қолжетімділігін шектейді және үй шаруашылықтарының бағаның өсуіне осалдығын арттырады. БҰҰ Дүниежүзілік азық-түлік бағдарламасының бағалауынша, қарастырылып отырған болжамды сценарийде 2027 жылдың соңына қарай тағы кемінде 49 млн адам азық-түліктің жедел тапшылығына тап болуы мүмкін.


Бір топ елдердегі өнімнің азаюы халықаралық сұранысқа, ұсынысқа және сауда ағындарына қалай әсер етеді?

Ауыл шаруашылығы өнімінің ірі өндірушісі және экспорттаушысы болып табылатын елдердегі өнімнің азаюы әлемдік азық-түлік нарықтарына айтарлықтай әсер етуі мүмкін. Халықаралық сауда жағдайында өндірістің жергілікті шығыны әлемдік нарықтағы ұсыныстың азаюына, сауда ағындарының өзгеруіне және баға құбылмалылығының күшеюіне әкеледі. Салдардың ауқымы зардап шеккен елдердің әлемдік өндіріс пен экспорттағы үлесіне, өнім қорларының болуына және басқа жеткізушілердің өндіріс көлемін ұлғайту мүмкіндігіне байланысты.

Алғашқыда өнімнің азаюы ішкі тұтыну мен экспорт үшін қолжетімді өнім көлемін азайтады. Егер ел өз нарығын қамтамасыз етуге ұмтылса, ішкі бағаларды тежеу және тапшылық тәуекелдерін төмендету үшін экспортты шектеуі мүмкін. Нәтижесінде халықаралық нарықта қолжетімді өнім бұдан да азаяды, бұл бағаларға қысымды күшейтіп, импорттаушы елдер үшін белгісіздікті арттырады.

Сонымен бір мезгілде халықаралық сұраныстың құрылымы өзгереді. Өз өнімінің тапшылығына тап болған елдер жеткілікті қаржы ресурстары мен балама жеткізушілерге қолжетімділігі болған жағдайда шетелден сатып алуды ұлғайтады. Әлемдік ұсыныс қысқарған кезде импорттық сұраныстың күшеюі бағалардың одан әрі өсуіне әкелуі мүмкін. Бұл ретте бюджеттік мүмкіндіктері шектеулі және халқының сатып алу қабілеті төмен мемлекеттер азық-түлікпен қамтамасыз етілмеудің жоғары тәуекелдеріне тап болады.

Мысал ретінде күріш нарығын алайық. Үндістан, Вьетнам және Таиланд бұл дақылдың әлемдегі ең ірі экспорттаушыларының қатарына жатады. Осы елдердің біреуінде немесе бірнешеуінде өндірістің төмендеуі экспорт көлемін қысқартып, импорттаушыларды балама жеткізушілер іздеуге мәжбүрлеуі мүмкін. Алайда алмастыру мүмкіндіктері шектеулі: басқа елдерде түсіп қалған ұсынысты жедел өтеу үшін жеткілікті қорлар немесе бос экспорттық көлемдер әрдайым бола бермейді.

Осыған ұқсас жағдай Индонезия мен Малайзия әлемдік өндіріс пен экспортта жетекші рөл атқаратын пальма майы нарығында да болуы мүмкін. Бұл елдерде егін шығымдылығының төмендеуі импорттаушыларды басқа өсімдік майларына, оның ішінде соя және күнбағыс майларына ауысуға итермелеуі мүмкін. Бұл бір-бірін алмастыратын тауарлар арасында баға күйзелісінің таралу әсерін туғызады және қолайсыз ауа райы жағдайлары тікелей әсер етпеген нарықтарға да ықпал ете алады.

Ұсыныс пен сауда ағындарының өзгерістері шикізат бағаларына ғана емес, түпкі өнімдердің құнына да әсер етеді. Мысалы, қант бағасының өсуі тамақ өнімдерін өндірушілердің шығындарын арттырады және тұтынушыларға ауысуы мүмкін. Сол сияқты өсімдік майлары мен дәнді дақылдардың қымбаттауы тамақ өнеркәсібі мен мал шаруашылығының шығындарын арттырып, инфляциялық қысымның бүкіл азық-түлік тізбегі бойынша таралуына ықпал етеді.



Қазақстанның экспорттық мүмкіндіктері

Эль-Ниньо салдарынан әлемдік азық-түлік сұранысының өзгеруіне Қазақстан қаншалықты мүдделі болуы мүмкін? Қандай экономикалық мүмкіндіктер туындауы мүмкін және елдің оларды пайдалану қабілеті неге байланысты?

Қазақстан әлемдік сұраныстың өзгеруіне ең алдымен дәнді дақылдар мен оларды қайта өңдеу өнімдерінің экспорттаушысы ретінде мүдделі, өйткені Эль-Ниньо сияқты климаттық ауытқулар планетаның дәстүрлі аграрлық өңірлерінің азық-түлік қауіпсіздігіне нұқсан келтіреді.

Экспорттық табыстың өсуі әлемдік бағалардың артуы есебінен де, жеткізілімдердің физикалық көлемінің ұлғаюы есебінен де болуы мүмкін. Келтірілген деректерге сәйкес, 2026 жылдың алғашқы сегіз айында қазақстандық бидай экспорты 1,25 млрд АҚШ долларына (+26,5%), ал ұн экспорты 400 млн долларға (+36%) дейін ұлғайды.

Қосымша мүмкіндіктер жаңа нарықтарға шығумен байланысты: 2025/2026 маркетингтік жылында астық экспорты 16 млн тоннаға жетті, бұл соңғы 20 жылдағы ең жоғары көрсеткіш. Жаңа экспорттық бағыттардың қатарында Марокко, Алжир, БАӘ және Вьетнам аталады. Жеткізілімдерді кеңейтуде мемлекеттік қолдау, оның ішінде астықты алыс нарықтарға экспорттау кезінде көлік шығындарын субсидиялау маңызды рөл атқарады.

Қосылған құны жоғарырақ өнім экспортын дамыту да перспективалы бағыт болып табылады. Келтірілген деректер бойынша, 2026 жылы Қазақстанның аграрлық экспортының 52%-тен астамы қайта өңделген өнімге тиесілі болды. Күнбағыс майының экспорты 48,5%-ке өсіп, 672,8 млн АҚШ долларына жетті, бұл елге осы өнімнің әлемдегі ең ірі алты экспорттаушысының қатарына кіруге мүмкіндік берді. Жануарларға арналған дайын жем сатылымы 60,8%-ке ұлғайып, 577,6 млн долларға жетті.

Бұл ретте Эль-Ниньо экспорттың орнықты өсуіне кепілдік бермейді. Құбылыс циклдік сипатқа ие, ал қосымша сұраныс пен бағалардың өсуі уақытша болуы мүмкін. Зардап шеккен елдерде өндіріс қалпына келгеннен кейін әлемдік бағалар төмендеуі мүмкін. Сондықтан Қазақстан үшін қысқа мерзімді мүмкіндіктерді пайдаланып қана қоймай, жаңа нарықтардағы позицияларын бекітуі, қайта өңдеуді дамытуы және экспорттық инфрақұрылымның тиімділігін арттыруы маңызды.


Бүгінде Қазақстанның әлемдік ауыл шаруашылығы нарықтарындағы мүмкіндіктерін не шектейді? Қандай факторлар шешуші болып табылады: өндіріс көлемі, өзіндік құн, сапа, қайта өңдеу, логистика, сауда кедергілері немесе басқа экспорттаушылармен бәсекелестік пе?

Негізгі шектеулер өндірістік, логистикалық және сауда факторларының үйлесуімен байланысты.

Біріншіден, егін өнімі ауа райы жағдайларына, ылғалдың қолжетімділігіне, топырақтың жай-күйіне және қолданылатын технологияларға байланысты. Баға конъюнктурасы қолайлы болған жағдайдың өзінде, егер өнім жеткіліксіз немесе тұрақсыз болса, экспорттық әлеует шектеулі болады. Мысалы, 2021 жылғы құрғақшылық Қазақстанның өсімдік шаруашылығы өнімі көлемінің құндық мәнде 6,7%-ке қысқаруына әкелді. Ал 2024 жылғы су тасқыны ауылдық аумақтардың жұмысын бұзып, ауыл шаруашылығы инфрақұрылымы үшін қосымша тәуекелдер туғызды. Яғни экстремалды ауа райы құбылыстары экспорттық әлеуетті шектеуі мүмкін.

Бұдан басқа, Қазақстан ішкі континенттік ел ретінде темір жол шекара өткелдеріне, транзиттік бағыттарға және басқа мемлекеттердің порт инфрақұрылымына тәуелді. Жекелеген учаскелердің шамадан тыс жүктелуі, тасымалдардың үйлестірілмеуі және өткізу қабілетінің шектеулілігі жеткізу мерзімдері мен экспорт құнын арттыруы мүмкін. Бұл дәнді және майлы дақылдарды жеткізу үшін аса маңызды: кідірістер сақтау шығындарын арттырып, өнімнің баға бойынша бәсекеге қабілеттілігін төмендетуі мүмкін. Ресей арқылы транзит шарттары өзгерген кезде, оның ішінде Балтық теңізі порттарына баратын бағыттарды пайдалану кезінде, қосымша тәуекелдер туындайды, бұл балама бағыттарды іздеуге ынталандырады. Транскаспий халықаралық көлік бағытын дамыту әртараптандыру мүмкіндіктерін кеңейтеді, алайда темір жол, порт және теңіз инфрақұрылымының үйлесімді жұмысын талап етеді.

Сондай-ақ экспорттау кезінде импорттаушы елдердің фитосанитариялық талаптары нарыққа қолжетімділіктің қосымша шарты болып табылады. Қазақстандық бидайды Қытайға жеткізу үшін астықтың шығу тегіне, оны тазартуға, карантиндік зиянкестердің болмауына және сақтау мен тасымалдау шарттарына қойылатын талаптар көзделген. Бұл талаптарға сәйкес келмеу нақты партияны жіберуді кешіктіруге немесе одан бас тартуға әкелуі мүмкін.


Тәуекелдер және ұзақ мерзімді стратегия

Әлемдік азық-түлік бағаларының өзгеруі қазақстандық экспорттаушылар үшін артықшылықтарды және ішкі нарық үшін тәуекелдерді бір мезгілде туғызуы мүмкін бе?

Жаһандық нарықтардағы бағалардың өсуі бизнес үшін зор мүмкіндіктер ашумен қатар, қатардағы азаматтар үшін елеулі сын-қатерлер туғызады.

Бидайға, арпаға, майлы дақылдарға және оларды қайта өңдеу өнімдеріне әлемдік бағалардың өсуі қазақстандық өндірушілердің экспорттық түсімін ұлғайтуы мүмкін. Өнім болған және көлік инфрақұрылымы қолжетімді болған жағдайда бұл жеткізілімдерді кеңейтуді ынталандырады және ауыл шаруашылығы өнімін өндіруге, сақтауға және қайта өңдеуге салынатын инвестициялардың тартымдылығын арттырады. Сондай-ақ ірі холдингтер алынған пайданы техниканы жаңғыртуға, сапалы тұқым сатып алуға және инфрақұрылымды дамытуға бағыттай алады. Алайда экспорт тиімдірек болған жағдайда өндірушілер өнімнің үлкен бөлігін сыртқы нарықтарға бағыттауы мүмкін. Бұл ел ішіндегі ұсынысты қысқартып, ішкі бағаларға, оның ішінде ұнға, нанға, өсімдік майына және мал шаруашылығына арналған жемге қысымды күшейтуі мүмкін. Нәтижесінде экспорттаушылар табысының өсуі қайта өңдеу кәсіпорындары мен үй шаруашылықтары шығыстарының ұлғаюымен қатар жүруі мүмкін. Негізгі азық-түлік өнімдері бағасының өсуі халықтың әлеуметтік осал топтарына барынша ауыр тиіп, азаматтардың тамаққа жұмсайтын шығыстарын арттыратынын ескеру қажет.

Мұндай тәуекелдерді жұмсарту үшін мемлекет өндіріс пен қайта өңдеуді қолдай отырып, жекелеген тауарлар экспортына уақытша шектеулер, квоталар және реттеудің өзге де шараларын қолдана алады.


Қазақстан халықаралық сұраныстың өзгеруіне қаншалықты жедел әрекет ете алады?

Бұл экономиканың нақты секторына байланысты. Мұнай, уран және кен өндіру секторы ұзақ мерзімді сервистік келісімшарттармен, ұңғымалардың технологиялық шектеулерімен және ОПЕК+ квоталарымен қатаң реттеледі, сондықтан сұраныс күрт өзгерген кезде экспорт көлемін жедел ұлғайту немесе қайта бағыттау қиын.

Екінші жағынан, Қазақстан Азия және Таяу Шығыс өңірлеріндегі азық-түлік тапшылығына жедел әрекет етеді. Органикалық өнім мен дәнді дақылдарға сұраныс өскен кезде Қазақстан экспорттық ағындарды Қытай, Орталық Азия елдері және Иран бағытына жылдам қайта бағыттайды. Бірақ сұраныстың өзгеруіне жылдам әрекет ету қабілеті тауар қорларының болуына, өндірісті ұлғайту мүмкіндіктеріне, вагондар мен қайта тиеу қуаттарының қолжетімділігіне, сондай-ақ тасымалдау шарттарына байланысты. Талаптарды келісу және жаңа нарықтарға қолжетімділік алу үшін қосымша уақыт қажет. Сондықтан Қазақстан өнім және дайын логистика болған жағдайда жеткізілімдерді жеткілікті жылдам ұлғайта алады, алайда ұзақ мерзімді перспективада экспорттық әрекеттің орнықтылығы инфрақұрылымның, қайта өңдеудің және өнімді шетелге ілгерілету тетіктерінің дамуына байланысты болады.

Ол үшін Қазақстан Транскаспий халықаралық көлік бағытын (ТХКБ) белсенді дамытып келеді. Қытай мен Орталық Азияны Каспий теңізі, Әзербайжан және Грузия арқылы Еуропамен байланыстыратын бағыт жоғары серпін көрсетуде: соңғы жылдары ол бойынша тасымал көлемі айтарлықтай өсті, контейнерлік транзит он мыңдаған TEU-ге (жиырма футтық эквивалент) жетті, бұл ретте дәліздің өткізу қабілеті жүйелі түрде жылына 10 млн тонна жүкке дейін кеңейтілуде. Геосаяси тұрақсыздық және трансшекаралық күйзелістер жағдайында ТХКБ Қазақстан мен оның көршілеріне құрлық және теңіз ағындарын дәстүрлі солтүстік жолдарды айналып өтіп, жылдам қайта бағыттауға мүмкіндік береді.


Елдің бұрынғы тәжірибесі нені көрсетеді: экспорттаушылар жеткізу бағыттарын қаншалықты икемді өзгерте алады және бұл ретте қандай құрылымдық шектеулер туындайды?

Агроөнеркәсіптік кешен (АӨК), қара және түсті металлургия, тамақ және химия өнеркәсібі сияқты бейімделу қабілеті жоғары секторларда қазақстандық экспорттаушылар жоғары жеделдік танытады. Астық экспортының Иранға, Әзербайжанға, Солтүстік Африка елдеріне және басқа бағыттарға кеңеюі нарықтарды әртараптандыру әлеуетін көрсетеді. Алайда мұндай қайта бағдарлану жаңа сатып алушыларды іздеуді ғана емес, бәсекеге қабілетті жеткізу құнын, импорттаушылардың талаптарына сәйкестікті және қажетті инфрақұрылымның болуын қамтамасыз етуді де талап етеді.

Алайда шикізат секторында Қазақстан құрылымдық шектеулерге тап болады. Шикі мұнай экспортының 80%-дан астамы Каспий құбыр консорциумына (КҚК) тиесілі, сондықтан оның жұмысындағы іркілістерді өткізу қабілеті әлдеқайда төмен балама бағыттар арқылы жедел өтеу мүмкін емес.

Қосымша шектеулер танкер флотының жетіспеушілігімен, порттардың қайта тиеу қуаттарымен және темір жол тораптарының өткізу қабілетімен байланысты. Мұнайды қайта бағыттау шикізат сипаттамаларындағы айырмашылықтармен және құбырлар мен мұнай өңдеу зауыттарының техникалық талаптарымен де қиындай түседі.



Қарау саны: 45
Сақталған: 17.11.2026






... күте тұрыңыз

Хорошая погода, не так ли?

Таратылымға жазылу


Операция сәтті аяқталды.



ҚАТЕ!